Klassieker 03 / 1977
TRS-80:
de computer uit de elektronicawinkel
Een zwart-witte computer met 4 kilobyte geheugen werd dankzij duizenden Radio Shack-winkels een massaproduct. De naam leefde later voort op een heel andere, kleurrijke familie: de CoCo.
01 / De verrassing van 1977
Geen bouwpakket, maar een compleet systeem
Op 3 augustus 1977 presenteerde Tandy de TRS-80. Voor 599,95 dollar kreeg de koper een toetsenbordcomputer, een zwart-witmonitor, een cassetterecorder en BASIC: aansluiten en beginnen.
De letters in de naam stonden eenvoudig voor Tandy Radio Shack en de Zilog Z80-processor. Technisch oogde de computer bescheiden naast de Apple II: geen kleur, geen geluid en aanvankelijk maar 4 KB geheugen. Maar hij was veel goedkoper dan veel andere gebruiksklare systemen en stond in een winkelketen die Amerikanen al kenden van radio’s, kabels en elektronische onderdelen.
Tandy verwachtte voorzichtig enkele duizenden exemplaren te verkopen. Het werden er veel meer. Terwijl liefhebbers bij andere microcomputers vaak naar een gespecialiseerde leverancier moesten, konden bezoekers in talloze Radio Shack-filialen een TRS-80 bekijken, bestellen en later ook software of een kabel meenemen.
De Model I werd zo, samen met de Apple II en Commodore PET, een van de drie beeldbepalende gebruiksklare computers van 1977. Zijn grote vernieuwing zat niet alleen in de schakelingen, maar ook in de distributie: de persoonlijke computer verscheen letterlijk in de winkelstraat.
02 / Zwart-wit en hoofdletters
Beperkingen die een stijl werden
De Z80 draaide op ongeveer 1,77 MHz. De standaardmonitor toonde 64 tekens op 16 regels, uitsluitend in hoofdletters.
Voor echte beeldpunten had de Model I geen apart grafisch geheugen. Programmeurs gebruikten blokvormige tekens om een raster van 128 bij 48 posities na te bootsen. Daaruit ontstonden doolhoven, kaarten, staafdiagrammen en verrassend herkenbare spelwerelden. Het beeld was grof, maar snel genoeg om een eigen visuele taal te krijgen.
De eerste machines gebruikten Level I BASIC, een compacte taal voor beginners. Level II BASIC, gebaseerd op Microsoft BASIC, bood later meer commando’s en werd de basis voor een veel groter softwareaanbod. Na het aanzetten stond de prompt meteen klaar: de afstand tussen nieuwsgierigheid en een eerste programma bestond uit één regel.
03 / Luisteren naar data
Cassettes, foutmeldingen en opnieuw proberen
Programma’s werden aanvankelijk opgeslagen op gewone cassettebandjes. De Realistic-recorder naast de computer hoorde net zo bij het systeem als de monitor.
Een programma laden betekende het bandje op de juiste positie zetten, het volume goed afstellen en wachten terwijl piepende data werden gelezen. Ging er iets mis, dan begon het ritueel opnieuw. Toch maakte juist die goedkope opslag het mogelijk om eigen werk te bewaren en software via tijdschriften, clubs en kleine uitgevers te verspreiden.
De combinatie van een toegankelijke BASIC-prompt en een uitgebreide handleiding moedigde gebruikers aan zelf te programmeren. Computerwinkels en gebruikersgroepen wisselden spelletjes, administratieve hulpmiddelen en tips uit. Rond de eenvoudige hardware ontstond in korte tijd een verrassend volwassen softwarecultuur.
04 / Een bureau vol uitbreidingen
Van 4K-machine naar kleine bedrijfscomputer
- 01
De Expansion Interface
De grote kast achter het toetsenbord bood extra geheugen en aansluitingen voor diskettestations en printers. Een uitgebreid systeem kon over 48 KB RAM beschikken.
- 02
TRSDOS en diskettes
Met 5¼-inch drives en TRSDOS verdwenen lange cassettewachttijden. Bestanden, programma’s en zakelijke gegevens werden rechtstreeks vanaf diskette bereikbaar.
- 03
Software voor werk én spel
Tekstverwerkers als Electric Pencil en Scripsit, VisiCalc, databases, avonturenspellen en vroege actieprogramma’s maakten de TRS-80 bruikbaar in slaapkamers, scholen en kleine bedrijven.
05 / Model III en Model 4
De losse onderdelen komen samen
De Model I had kabels, losse voedingen en gevoeligheid voor radiostoring. De TRS-80 Model III uit 1980 bracht computer, monitor en diskettestations samen in één grote behuizing.
De Model III bleef grotendeels bij de Z80-lijn en kon veel Model I-software gebruiken, maar was netter, sneller en beter geschikt voor kantoren en onderwijs. In 1983 volgde de Model 4 met meer geheugen, een tekstscherm van 80 kolommen en ondersteuning voor CP/M. De oorspronkelijke TRS-80 groeide daarmee verder richting professionele microcomputer.
Intussen gebruikte Tandy de naam TRS-80 ook voor andere systemen, van zakelijke modellen tot de draagbare Model 100. Het merk werd een familieaanduiding, niet langer één compatibele standaard. Geen machine maakt dat duidelijker dan de Color Computer.
06 / De kleurrijke neef
De CoCo was geen Model I in kleur
In 1980 verscheen de TRS-80 Color Computer, al snel liefkozend CoCo genoemd. De gedeelde merknaam verborg een fundamenteel verschil: deze computer was niet compatibel met de Model I.
De CoCo gebruikte een Motorola 6809E en een 6847-videochip. Hij werd aangesloten op een kleurentelevisie, had geluid en joysticks en werkte met cassettes, diskettes en direct startende Program Paks. Microsofts Color BASIC bood eenvoudige opdrachten voor beeld en geluid. Waar de Model I zich ontwikkelde tot tekstgerichte werkcomputer, voelde de CoCo als een echte huiskamer- en spelcomputer.
De eerste versie begon opnieuw met slechts 4 KB geheugen, maar latere uitvoeringen kregen 16, 32 of 64 KB. De CoCo 2 uit 1983 stopte vergelijkbare techniek in een compactere witte kast. Spellen als Dungeons of Daggorath, Downland en Polaris werden vaste namen binnen een loyale gemeenschap.

Een Motorola 6809, kleur, geluid en Program Paks in een behuizing die nog aan de Model I herinnerde.

De krachtigste CoCo met 128 KB, verbeterde graphics en ruimte voor een veel serieuzer systeem.
07 / CoCo 3 en OS-9
Een eenvoudige computer met een volwassen besturingssysteem
De CoCo 3 uit 1986 kreeg standaard 128 KB geheugen, uitbreidbaar tot 512 KB, een vernieuwde grafische chip en een beter toetsenbord.
De machine bleef grotendeels compatibel met oudere CoCo-software, maar kon hogere resoluties en meer kleuren tonen. Op een geschikte RGB-monitor zag hij er aanzienlijk scherper uit. Nieuwe spellen en toepassingen benutten de extra mogelijkheden, terwijl oudere Program Paks bruikbaar bleven.
Bijzonder was OS-9 van Microware: een modulair, multitaskend besturingssysteem voor de 6809. OS-9 Level II maakte van de CoCo 3 een machine waarop vensters, meerdere processen en serieuze programmeertalen naast de vertrouwde BASIC-omgeving bestonden. Onder het eenvoudige witte toetsenbord school zo een opmerkelijk volwassen computer.
08 / Eén naam, vele computers
Van zwart-witprompt naar kleurrijke cultcomputer
De letters TRS-80 stonden uiteindelijk op onderling heel verschillende machines. Juist die breedte vertelt hoe snel de markt tussen 1977 en 1991 veranderde.
Model I
Een compleet systeem met Z80, 4 KB RAM, monitor, cassette en BASIC verschijnt voor 599,95 dollar.
Diskettes en TRSDOS
Uitgebreide systemen groeien uit tot bruikbare machines voor administratie en tekstverwerking.
Model III en CoCo
Tandy vernieuwt de zwart-witte lijn en begint daarnaast een niet-compatibele kleurenfamilie.
Model 4 en CoCo 2
Beide computerfamilies krijgen een opvolger, ieder voor zijn eigen gebruikers en software.
Color Computer 3
Meer geheugen, betere graphics en OS-9 Level II geven de CoCo een krachtig laatste hoofdstuk.
Het einde van de CoCo
De verkoop stopt, maar gebruikersgroepen en ontwikkelaars houden de computerfamilie levend.
09 / Bronnen & verder lezen
Verder kijken
- Smithsonian — Radio Shack TRS-80 Model I
- Computer History Museum — TRS-80 Personal Computer
- Radio Shack — Level II BASIC Reference Manual
- Radio Shack — Color Computer Technical Reference Manual
Beeldverantwoording
- TRS-80 Model I System — Dave Jones, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP
- TRS-80 Color Computer 1 — Bilby, CC BY 3.0; verkleind en omgezet naar WebP
- CoCo 3-systeem — Lamune, publiek domein; omgezet naar WebP