Klassieker 02 / 1981
TI-99/4A:
de 16-bitcomputer die kon praten
Een glanzende computer met techniek uit de wereld van minicomputers, kleurrijke spellen en een stem — maar ook met een ontwerp vol omwegen en een prijzenoorlog die Texas Instruments niet kon winnen.
01 / Een kleurrijk welkom
Geen knipperende cursor, maar een startscherm
De TI-99/4A begon niet met een lege opdrachtregel. Eerst verscheen een herkenbaar titelscherm met kleurvlakken en de mededeling dat de homecomputer klaarstond.
Na een druk op een toets volgde een keuzemenu. Zonder cartridge kon de gebruiker naar TI BASIC; met een zogeheten Solid State Software-module in de sleuf verscheen ook het bijbehorende programma. Het voelde ordelijker en meer als een afgewerkt consumentenproduct dan de kale BASIC-prompt van veel tijdgenoten.
TI BASIC maakte kleur en geluid verrassend toegankelijk. Opdrachten als CALL CLEAR, CALL COLOR en CALL SOUND nodigden uit om te experimenteren. Programma’s uit boeken en tijdschriften veranderden het televisiescherm regel voor regel in een spel, een rekenhulp of een bewegend patroon.
De behuizing hielp mee aan dat volwassen uiterlijk. Geborsteld metaal, zwart kunststof en een volwaardig toetsenbord onderscheidden de 4A van de hoekiger voorganger TI-99/4. Het was een machine die tegelijk futuristisch en degelijk oogde — alsof een stuk laboratoriumtechniek een plaats in de woonkamer had gekregen.
02 / Zestien bits met een omweg
Een minicomputerchip achter het toetsenbord
In de TI-99/4A zat een TMS9900 op 3 MHz: een echte 16-bitprocessor die voortkwam uit de architectuur van Texas Instruments’ eigen TI-990-minicomputers.
Dat klonk indrukwekkend in 1981, toen de meeste homecomputers een 8-bitprocessor gebruikten. Toch voelde de machine niet automatisch sneller. De processor had slechts 256 bytes snel werkgeheugen rechtstreeks tot zijn beschikking. De 16 KB waarin beeldgegevens én BASIC-programma’s terechtkwamen, hoorde bij de videochip en moest via die chip worden benaderd.
De TMS9918A-videochip leverde intussen een resolutie van 256 bij 192 beeldpunten, zestien kleuren en maximaal 32 sprites. Per beeldlijn konden er vier tegelijk zichtbaar zijn. De geluidschip bood drie toonkanalen plus een ruiskanaal. Het resultaat was hardware die levendige arcadespellen mogelijk maakte, maar programmeurs dwong zorgvuldig om de eigenaardige geheugenindeling heen te werken.
03 / Software als een cassettebandje
Cartridges die meteen begonnen
De meest kenmerkende software kwam op platte cartridges. In de terminologie van TI waren het geen spelcassettes, maar Solid State Software Command Modules.
Een module in de sleuf steken, de computer aanzetten en een titel in het menu kiezen: meer was vaak niet nodig. Spellen als Parsec, Munch Man, Alpiner, TI Invaders, Hunt the Wumpus en Tunnels of Doom lieten zien hoeveel kleur en beweging de videochip aankon. Door de sterke greep van TI op cartridges en distributie bleef het aanbod van onafhankelijke uitgevers aanvankelijk wel smaller dan bij opener concurrenten.
Voor zelfgeschreven programma’s en goedkopere software konden gebruikers gewone audiocassettes aansluiten. Een diskdrive was mogelijk, maar vroeg om veel meer hardware. Daarmee liep er een duidelijke grens door het bezit van een TI-99/4A: de losse console was toegankelijk, een volledig systeem werd al snel omvangrijk en kostbaar.
04 / De computer krijgt een stem
Een van de meest onvergetelijke accessoires
- 01
Een kastje aan de rechterkant
De Speech Synthesizer werd rechtstreeks aan de uitbreidingspoort geschoven. Het compacte zijblok gaf geschikte programma’s toegang tot een ingebouwde woordenschat.
- 02
Spellen die tegen je praatten
In Parsec waarschuwde de computer voor vijanden en gevaar; Alpiner leverde gesproken commentaar tijdens de klim. In een tijd van piepjes en bromtonen klonk dat spectaculair.
- 03
Techniek uit dezelfde familie
Texas Instruments was al bekend met spraaksynthese door Speak & Spell. De herkenbare kunststem gaf de TI-99/4A een persoonlijkheid die maar weinig homecomputers bezaten.
05 / Uitbreiden in staal
Van zijwaartse ketting tot uitbreidingskast
Losse uitbreidingen konden naast de computer worden doorgelust. Met ieder extra kastje werd het bureau breder en het systeem minder elegant.
Texas Instruments bood daarom de Peripheral Expansion System aan, meestal simpelweg de PEB genoemd. Deze zware metalen kast had sleuven voor onder meer 32 KB extra geheugen, een diskcontroller, seriële aansluitingen en een p-codekaart voor UCSD Pascal. Ook een 5¼-inch diskdrive kon in de behuizing worden gemonteerd.
Met de PEB veranderde de compacte homecomputer in een serieus, bijna professioneel systeem. Maar de uitbreiding liet ook zien hoe groot de afstand was tussen de goedkope basiscomputer uit de winkel en de configuratie die liefhebbers voor geavanceerde software wensten.

Het kleine zijblok gaf spellen en educatieve software een karakteristieke elektronische stem.

Een zware uitbreidingskast met ruimte voor kaarten, extra geheugen en een diskdrive.
06 / De prijzenoorlog
Miljoenen verkocht, honderden miljoenen verloren
Bij de introductie in 1981 kostte de TI-99/4A in de Verenigde Staten 525 dollar. Twee jaar later werd dezelfde computer soms voor minder dan honderd dollar verkocht.
Commodore verlaagde de prijs van de VIC-20 en later de Commodore 64 agressief. Texas Instruments reageerde met kortingen, terugbetalingsacties en steeds lagere winkelprijzen. De verkopen namen sterk toe, maar de 99/4A was relatief duur om te bouwen. Iedere goedkope machine maakte de financiële wond groter.
Texas Instruments verkocht uiteindelijk ongeveer 2,8 miljoen exemplaren, maar kondigde in oktober 1983 zijn vertrek uit de homecomputermarkt aan. In maart 1984 stopte de productie. Voor gebruikers kwam het einde abrupt: een groot elektronicaconcern dat juist volledige controle over chips, computer en software had gezocht, trok de stekker uit het hele ecosysteem.
07 / Een kort leven, een lange nasleep
De zilveren computer verdween niet
De commerciële levensduur was kort, maar gebruikersgroepen, nieuwe uitbreidingen en moderne opslagoplossingen hielden de TI-99-familie in beweging.
De TI-99/4
Texas Instruments brengt de voorganger uit: de eerste homecomputer rond de 16-bit-TMS9900.
De verbeterde 4A
Een beter toetsenbord, vernieuwde grafische mogelijkheden en een lagere prijs maken de machine aantrekkelijker.
De strijd om de huiskamer
De prijzenoorlog met Commodore versnelt; computers worden snel goedkoper en voor veel meer gezinnen bereikbaar.
Texas Instruments stopt
Na enorme verliezen kondigt TI aan de homecomputermarkt te verlaten.
De productie eindigt
De laatste machines verlaten de fabriek, maar voorraden en software blijven nog jaren circuleren.
Nieuwe hardware en software
Liefhebbers maken geheugenuitbreidingen, opslaginterfaces, games en emulators voor een platform dat TI zelf al lang had opgegeven.
08 / Bronnen & verder lezen
Verder kijken
- Smithsonian — Texas Instruments Model 99/4A Microcomputer
- Texas Instruments — TI-99/4A User’s Reference Guide (1981)
- IEEE Spectrum — The Texas Instruments 99/4
- Thierry Nouspikel — The TI-99/4A internal architecture
Beeldverantwoording
- TI-99/4A — Rama & Musée Bolo, CC BY-SA 2.0 FR; verkleind en omgezet naar WebP
- TI Speech Synthesizer — Ron Reuter, CC BY-SA 3.0 DE; omgezet naar WebP
- TI Peripheral Expansion System — Ron Reuter, CC BY-SA 3.0 DE; omgezet naar WebP