Klassieker 09 / 1981

Sinclair ZX81:
hoe ver kom je met 1 KB?

Geen kleur, geen geluidschip, geen bewegende toetsen en bijna geen geheugen. Toch bracht dit kleine zwarte wigje programmeren binnen bereik van een ongekend groot publiek.

Een zwarte Sinclair ZX81 met zijn platte membraantoetsenbord
09 / Sinclair ZX81Computing tot het minimum teruggebracht
Introductie1981
ProcessorZ80A · 3,25 MHz
Geheugen1 KB RAM
Beeld32 × 24 tekens

01 / Een computer voor de prijsbewuste huiskamer

Clive Sinclair wilde door de prijsgrens breken

De meeste computers waren in 1981 nog altijd een serieuze aanschaf. Sinclair Research benaderde het probleem precies andersom: wat kon verdwijnen, worden samengevoegd of aan software worden overgelaten totdat een gewoon huishouden de machine kon betalen?

De ZX81 volgde de witte ZX80 uit 1980 op, maar was goedkoper en verder uitgewerkt. Bij de introductie kostte hij £49,95 als bouwpakket of £69,95 gemonteerd. Een televisie werd de monitor en een gewone cassetterecorder zorgde voor opslag, waardoor het doosje zelf opvallend klein kon blijven.

Sinclair verkocht rechtstreeks via advertenties en postorder. De boodschap was zorgvuldig gekozen: dit was niet alleen een rekenapparaat voor hobbyisten, maar een complete persoonlijke computer met BASIC. Kopers konden zelf solderen of voor de kant-en-klare uitvoering kiezen.

In december 1981 waren er al meer dan 250.000 verkocht. In de Verenigde Staten bracht Timex later een variant uit als Timex Sinclair 1000. De ZX81 hielp een specialistische hobby in een echte massamarkt te veranderen.

02 / Zuinigheid als techniek

Vier chipfuncties deden bijna alles

  1. 01

    Z80A-processor

    De bekende 8-bit-CPU voerde BASIC uit en deed tegelijk een deel van het werk om het televisiebeeld op te bouwen.

  2. 02

    8 KB ROM

    Sinclair BASIC, drijvende-kommaberekeningen en de beeldroutines stonden direct na het aanzetten klaar.

  3. 03

    1 KB RAM

    Programma, variabelen, stapels en het meegroeiende schermbestand deelden één uitzonderlijk kleine werkruimte.

  4. 04

    Ferranti-ULA

    Eén aangepaste logische chip verving veel losse schakelingen uit de ZX80 en maakte de nieuwe machine goedkoper en eenvoudiger.

03 / Veertig vlakke toetsen, honderden betekenissen

Het toetsenbord was een landkaart van BASIC

De lage zwarte kast van Rick Dickinson zag er samenhangend en futuristisch uit, maar het toetsenbord had geen bewegende toetskapjes. Indrukken betekende twee membraanlagen door een bedrukte kunststof folie heen tegen elkaar duwen.

Detail van het membraantoetsenbord van de Sinclair ZX81 met BASIC-trefwoorden rond de toetsen
Iedere toets was een kleine naslagkaart
Letters, opdrachten, functies, leestekens en blokgrafiek deelden dezelfde veertig drukpunten.

Aan het begin van een programmaregel gaf de toets P geen P, maar meteen het complete trefwoord PRINT. Andere standen ontsloten functies en grafiek. Dat tokensysteem spaarde geheugen omdat een BASIC-opdracht maar één byte innam, en verkeerd gespelde commando’s waren onmogelijk.

De prijs was een steile lichamelijke en mentale leercurve. Doorlopende tekst typen ging stroef en iedere toets kon verschillende dingen betekenen. Tegelijk maakte de bedrukking de computer zelfverklarend: een groot deel van de taal lag voortdurend zichtbaar onder de handen.

04 / Leven binnen 1.024 bytes

Het scherm concurreerde met je programma

Die ene kilobyte was niet alleen opslag voor een programma. Systeemvariabelen, gebruikersinvoer, rekenstapels en het schermbestand bezetten hetzelfde RAM.

De ZX81 spaarde geheugen met een schermbestand dat met de inhoud meegroeide, in plaats van altijd een volledig beeld te reserveren. Een vol scherm van 32 bij 24 tekens kon het grootste deel van het RAM in een onuitgebreide machine opslokken. Lege regels en beknopte code waren dus praktische ontwerpkeuzes.

Bloktekens boden effectief een plotraster van 64 × 48 punten. Slimme programmeurs in machinetaal dwongen later beelden met een veel hogere resolutie uit de hardware, maar de gewone ervaring bleef streng monochroom en tekengebaseerd. 1K ZX Chess maakte die beperking legendarisch: David Horne stopte een speelbare tegenstander en bijna alle schaakregels in slechts 672 bytes.

05 / FAST, SLOW en een verdwijnend beeld

De processor had twee banen en te weinig tijd

De ZX81 had geen apart videogeheugen en geen gebruikelijke grafische chip. In plaats daarvan werkten de Z80 en de ULA samen om bytes uit het geheugen in een televisiesignaal te veranderen.

SLOWFAST
Beeld blijft zichtbaarBeeld verdwijnt tijdens rekenen
Programma draait tussen beeldwerk doorProcessor rekent voortdurend
Geschikt voor animatie en interactieOngeveer vier keer sneller

In SLOW hield de machine het beeld in stand en voerde hij het gebruikersprogramma uit in de tijd die overbleef. FAST eiste die tijd terug voor berekeningen. De televisie werd grijs of zwart totdat de computer weer gelegenheid kreeg om iets te tonen.

Zo werd een interne afweging zichtbaar in de huiskamer. Een rekenlus kon in FAST veel eerder klaar zijn, maar de gebruiker verloor het werk van de computer letterlijk uit het oog. Weinig machines legden het delen van schaarse middelen zo nadrukkelijk uit.

06 / Programma’s als geluid

Laden begon met een kabel, een bandje en geduld

De ZX81 bewaarde programma’s als geluidspulsen op een gewone compactcassette. Dat was goedkoop, maar succes hing af van volume, toonregeling, recorderkwaliteit en een schone kabelverbinding.

EARTAPE

LOAD ""

Gebruikers leerden een ritueel: terugspoelen, teller instellen, geluidsniveau kiezen, LOAD "" typen en op play drukken. Bewegende banden vulden het beeld terwijl de data binnenkwamen. Een mislukking na enkele minuten betekende opnieuw proberen, misschien wat harder of zachter.

Die kwetsbaarheid hoorde bij vroege homecomputers, maar cassetteverspreiding maakte software ook bereikbaar. Programma’s waren goedkoop te koop, konden worden uitgewisseld of uit boeken en tijdschriften worden overgetypt en daarna op ieder leeg bandje worden bewaard.

07 / Zestien keer de ruimte — en één beroemde wiebel

Het 16K RAM-pack veranderde de machine

Een module op de uitbreidingsconnector aan de achterkant verhoogde het geheugen van 1 naar 16 KB. Opeens was er ruimte voor grotere spellen, bruikbare toepassingen en een veel minder gespannen verhouding met het schermbestand.

Een Sinclair ZX 16K RAM-uitbreiding gezien vanaf de randconnector
Zestien kilobyte op de rand
Het pack schoof zonder kabel of vergrendeling rechtstreeks op de open connector aan de achterkant van de ZX81.

Die verbinding was mechanisch kwetsbaar. Een duwtje kon het contact onderbreken, de computer laten vastlopen en een onbewaard programma wissen: de beruchte ‘RAM-pack wobble’. Gebruikers improviseerden met plakband, kneedgum of een steun onder de module.

Dezelfde randconnector lokte ook printers, geluidsmodules, betere toetsenborden en opslaginterfaces uit. Rond de goedkope computer ontstond een huisnijverheid van kleine software- en hardwarebedrijven. De kale machine was minimaal; de gemeenschap maakte hem uitbreidbaar.

08 / Een kleine machine met een lange schaduw

De ZX81 maakte de volgende stap onvermijdelijk

Het verkoopsucces bewees dat een zeer groot publiek thuis wilde leren, spelen en experimenteren.

  1. Sinclair ZX80

    De witte voorloper vestigt het idee van een uitzonderlijk goedkope Britse homecomputer.

  2. De ZX81 verschijnt

    Een aangepaste ULA, verbeterd 8K BASIC en SLOW maken het concept goedkoper en bruikbaarder.

  3. 250.000 verkocht in december

    Sinclair heeft op dat moment de grootste microcomputergebruikersgroep ter wereld.

  4. Timex Sinclair 1000

    Een Amerikaanse variant met 2 KB RAM brengt het kleine wigje naar winkels in de VS.

  5. ZX Spectrum

    Kleur, geluid, meer geheugen en rubberen toetsen veranderen Sinclairs prijsbreker in een spelfenomeen.

  6. Een les in doelgerichte beperkingen

    Emulators, replica’s en nieuwe software houden de uitdaging om met bijna niets iets te maken levend.

09 / Bronnen & verder lezen

Verder kijken

Beeldverantwoording