Industrieel ontwerp / Hoofdstuk 07

De mooiste en vreemdste computerontwerpen

Van een metalen werkplek uit de toekomst tot een computer die op een bureaulamp leek. Deze machines herinneren we ons niet alleen om wat ze konden, maar ook om hoe ze eruitzagen.

Commodore PET 2001 met ingebouwd beeldscherm, toetsenbord en cassetterecorder
01 / PET, 1977Een complete computer als één object
Alles-in-éénPET
Nederlands buitenbeentjeHolborn
Nieuwe laptopvormGRiD
Einde van beigeiMac

01 / Meer dan een beige doos

Een computer kan ook een persoonlijkheid hebben

Technische specificaties verouderen snel. Een sterk silhouet blijft veel langer herkenbaar.

De meeste computers uit de jaren tachtig en negentig waren niet ontworpen om mooi te zijn. Ze moesten betaalbaar, praktisch en eenvoudig te produceren zijn. Het resultaat was vaak een rechthoekige kast in beige, grijs of bruin, met een losse monitor die ongeveer even elegant was als een magnetron.

Toch kozen sommige fabrikanten en ontwerpers een andere weg. Zij maakten computers die opvielen door hun kleur, materiaal of vorm. Soms ontstond een tijdloos ontwerp, soms een vreemd apparaat dat nauwelijks prettig te gebruiken was. En heel af en toe was een computer tegelijkertijd mooi, merkwaardig en vooruitstrevend.

De Commodore PET uit 1977 liet meteen zien wat zo’n ontwerp kon doen. Terwijl veel microcomputers nog uit losse onderdelen en kabels bestonden, bracht de PET beeldscherm, computer, toetsenbord en cassetterecorder samen in één metalen werkplek. De kleine rekenmachinetoetsen waren niet comfortabel, maar de machine maakte onmiskenbaar duidelijk dat er iets nieuws op het bureau was verschenen.

02 / Zo weinig mogelijk computer

Sinclair ZX81

Klein, licht, goedkoop en met vrijwel niets te verwarren.

Sinclair ZX81 met zijn platte membraantoetsenbord
Sinclair ZX81, 1981Het membraantoetsenbord hield de prijs laag en bepaalde tegelijk het hele uiterlijk.

Ontwerper Rick Dickinson gaf de ZX81 een glanzend zwarte bovenkant, een witte behuizing en een toetsenbord zonder bewegende toetsen. Op iedere toets stonden meerdere BASIC-opdrachten. Dat zag er technisch en futuristisch uit, maar maakte invoeren voor beginners niet altijd eenvoudig.

De vlakke toetsen waren vooral een economische oplossing. Toch veranderde Dickinson een beperking in een identiteit. De ZX81 zag er niet uit als een gekrompen kantoorcomputer, maar als een nieuw soort elektronisch voorwerp. Met minimale middelen kreeg de machine een gezicht dat nog altijd direct herkenbaar is.

03 / Geboren in Holland

Holborn: een Nederlands computerwezen

Alsof een sciencefictionfilm een computerbureau had achtergelaten in Enschede.

Holborn 9120 met rond beeldscherm in een golvende witte behuizing
Holborn 9120De foto toont de nauw verwante 9120; de 9100-serie gebruikte dezelfde organische ontwerptaal.

De Holborn 9100 werd begin jaren tachtig gemaakt door een klein bedrijf uit Enschede. De naam verwees naar ‘born in Holland’. Het ronde beeldscherm stak als een oog of periscoop uit een golvende witte behuizing, die vloeiend overliep in het toetsenbord. De computer en de grote diskettestations stonden in een aparte kast.

Industrieel ontwerper Henk Vos koos ronde, organische vormen in een tijd van rechte hoeken en zichtbare naden. Sommige uitvoeringen konden met een lichtpen worden bediend. De hoge prijs en de snelle opkomst van de IBM-pc maakten het de fabrikant moeilijk; er werden maar enkele honderden Holborn-systemen gebouwd. Juist daardoor geldt de machine nu als een zeldzaam Nederlands designobject: mooi en vreemd tegelijk.

04 / Draagbaar, met sterke armen

Osborne 1 en Commodore SX-64

De eerste draagbare computers waren minder laptop dan bagage.

Geopende Osborne 1 met twee diskettestations en een klein beeldscherm
Osborne 1, 1981Het afneembare toetsenbord vormde tijdens het vervoer de voorkant van de koffer.

De Osborne 1 woog ruim tien kilo en werkte alleen bij een stopcontact. Aan de voorkant zaten twee diskettestations met daartussen een beeldscherm van vijf inch. Elegant was hij niet; de machine werd vergeleken met een naaimachine en een militaire radio. Maar het ontwerp maakte duidelijk dat een complete computer kon meereizen.

Commodore SX-64 met afneembaar toetsenbord, kleurenscherm en diskdrive
Commodore SX-64, 1984Een Commodore 64 in een koffer, compleet met kleurenscherm en diskdrive.

Commodore maakte het idee aantrekkelijker met de SX-64. De donkere kast, gekleurde strepen en draagbeugel deden denken aan apparatuur voor een technicus op weg naar een ruimteschip. Ook deze machine woog ongeveer 10,5 kilo. Hij was duur en het scherm was klein, maar zijn vormgeving maakt hem tegenwoordig tot een van de begeerlijkste Commodore-computers.

05 / De laptop krijgt zijn vorm

GRiD Compass

Openklappen, werken, dichtklappen: Bill Moggridge legde een gebaar vast dat we nog altijd maken.

Astronaut John Creighton met een GRiD Compass aan boord van Space Shuttle Discovery
GRiD Compass in de ruimte, 1985Astronaut John Creighton gebruikt de computer tijdens missie STS-51-G.

De GRiD Compass werd in 1981 ontworpen door de Britse industrieel ontwerper Bill Moggridge en kwam een jaar later op de markt. Het beeldscherm klapte over het toetsenbord. Die clamshellvorm lijkt nu vanzelfsprekend, maar was destijds een vernieuwende oplossing die het model werd voor bijna iedere latere laptop.

De magnesium kast was sober, zwart en kostbaar. De Compass was vooral bestemd voor professionele, militaire en ruimtevaartgebruikers. Zijn invloed was veel groter dan zijn verkoopcijfers: vrijwel iedere moderne laptop herhaalt nog altijd hetzelfde silhouet.

06 / Een computer met een gezicht

De oorspronkelijke Macintosh

Vriendelijker, verticaler en minder technisch dan de pc’s eromheen.

Apple Macintosh 128K met toetsenbord en muis
Macintosh 128K, 1984Scherm en diskdrive gaven de compacte kast bijna een gezichtsuitdrukking.

De Macintosh was niet de eerste computer met een ingebouwd beeldscherm, maar voelde anders aan dan zijn voorgangers. Door het scherm en de opening van het diskettestation leek de voorkant bijna een gezicht te hebben. De afgeronde hoeken en verticale vorm maakten de computer toegankelijker dan de vaak hoekige machines van concurrenten.

Het vriendelijke uiterlijk paste bij de grafische interface. Mappen, documenten en een prullenmand maakten de software begrijpelijker; de muis nodigde uit om te ontdekken. Kast en scherm vertelden hetzelfde verhaal: deze computer was niet alleen voor programmeurs.

07 / De perfecte zwarte kubus

NeXTcube

Een streng werkstation dat eruitzag alsof het zelf al een monument was.

Zwarte NeXTcube op een witte achtergrond
NeXTcube, vanaf 1988Frogdesign gaf het werkstation een bijna volmaakte zwarte kubusvorm.

Na zijn vertrek bij Apple richtte Steve Jobs NeXT op. Hartmut Esslinger en frogdesign ontwierpen een kast van zwart magnesium met zijden van ongeveer dertig centimeter. Samen met het zwarte beeldscherm, toetsenbord en de muis vormde de computer een sober, minimalistisch geheel.

De NeXT Computer werd geen massaproduct: hij was duur en bedoeld voor universiteiten, onderzoekers en programmeurs. Zijn historische rol werd wel enorm. Tim Berners-Lee ontwikkelde bij CERN de eerste webserver en webbrowser op een NeXT-computer. Het web begon dus op een machine die ontworpen was als een object om serieus te nemen.

08 / De bevrijding van beige

iMac G3

In 1998 mocht een computer ineens weer midden in de kamer staan.

Doorschijnende iMac G3 in Bondi Blue
iMac G3, 1998Bondi Blue was de eerste van een hele reeks kleuren.

Terwijl de pc-industrie beige kasten bleef produceren, verscheen de iMac als een ronde, deels doorschijnende alles-in-één-computer. Later volgden uitvoeringen in lime, grape, tangerine en strawberry. Techniek werd speelser en mocht gezien worden.

Niet iedere keuze was geslaagd. De ronde muis lag slecht in de hand en Apple liet het vertrouwde diskettestation weg. Maar de iMac bewees dat mensen ook op kleur, vorm en uitstraling een computer kozen. Kort daarna kregen telefoons, printers en spelcomputers allemaal doorschijnend gekleurd plastic.

09 / De computer als bureaulamp

iMac G4

Een witte halve bol, een beweegbare arm en een scherm dat naar je toe boog.

Apple iMac G4 met plat scherm op een beweegbare arm
iMac G4, 2002De ‘zonnebloem-iMac’ verstopte de hele computer in zijn ronde voet.

Bij de overgang van beeldbuis naar lcd koos Apple niet voor een rechthoekige voet. De computer verdween in een witte halve bol en het platte scherm kwam aan een beweegbare metalen arm te hangen. Het resultaat leek op een bureaulamp die zich naar de gebruiker toe draaide.

De constructie was sierlijk, maar moeilijk uit te breiden naar grotere en zwaardere schermen. Na enkele jaren verdween de lampvorm alweer. Misschien bleef het ontwerp juist daardoor zo bijzonder: de iMac G4 was een computer die maar heel kort kon bestaan.

10 / Een halve eeuw te vroeg

Honeywell Kitchen Computer

Een computer voor recepten, zonder gewoon toetsenbord of beeldscherm.

Honeywell Kitchen Computer in zijn opvallende voetstuk
Kitchen Computer, 1969Neiman Marcus bood hem aan voor 10.600 dollar; er werd geen exemplaar verkocht.

Warenhuis Neiman Marcus bood de Honeywell Kitchen Computer aan als extravagant kerstcadeau. Het systeem woog meer dan 45 kilo en gebruikte schakelaars en lampjes om recepten in te voeren en te lezen. Bij de prijs hoorde daarom ook een programmeercursus.

Het opvallende voetstuk met werkblad maakte de computer tot een futuristisch keukenmeubel. Praktisch was hij nauwelijks, maar het idee was verrassend juist. Miljoenen mensen zetten nu een tablet of telefoon naast het fornuis voor recepten, boodschappenlijstjes en kookvideo’s. Alleen was de Honeywell ongeveer vijftig jaar te vroeg en honderd keer te zwaar.

11 / Een eigen silhouet

Mooi en vreemd liggen dicht bij elkaar

Je hoeft alleen naar de omtrek te kijken om een PET, Holborn, Macintosh, NeXTcube of iMac G4 te herkennen. Hun ontwerpers namen geen genoegen met de gebruikelijke doos en probeerden opnieuw te bedenken hoe een computer eruit kon zien.

Sommige oplossingen werden de norm: iedere laptop herhaalt de clamshellvorm van de GRiD Compass. Andere waren eenmalig, zoals het ronde oog van de Holborn of de lampvorm van de iMac G4. Ook de mislukkingen vertellen iets waardevols. Ze laten zien wat er gebeurt wanneer een ontwerper een computer niet alleen als gereedschap, maar als meubelstuk, metgezel of cultureel object benadert.

Specificaties verdwijnen uit ons geheugen. Vorm, kleur en materiaal blijven. Dat is waarom de vreemdste computerontwerpen vaak ook de mooiste zijn—en in ieder geval interessanter dan de zoveelste beige kast.

12 / Bronnen & beeld

Lees en kijk verder

Beeldverantwoording