Digitale cultuur / Hoofdstuk 06

De vrouwen uit de vroege computer- en gamegeschiedenis

Ze programmeerden de eerste elektronische computers, maakten software begrijpelijk, zetten een computer in de huiskamer en hielpen de taal van videogames uitvinden. Toch verdwenen hun namen vaak achter machines, bedrijven en mannelijke collega’s.

ENIAC-programmeurs Betty Jennings en Frances Bilas bereiden de computer voor in 1946
01 / ENIAC, 1946Betty Jennings en Frances Bilas aan het werk
Presentatie ENIAC1946
A-0-compiler1952
The Sumerian Game1965
River Raid1982

01 / Vanaf het begin aanwezig

Vrouwen programmeerden—maar de geschiedenis vergat hen

Het bekende beeld van de computergeschiedenis toont mannelijke uitvinders naast indrukwekkende machines. Net buiten beeld stonden de vrouwen die ervoor zorgden dat die machines konden rekenen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten grote groepen vrouwen als menselijke ‘computers’. Ze berekenden met de hand of met mechanische rekenmachines schootstabellen, banen van projectielen en wetenschappelijke gegevens. Zes van de besten werden gekozen om ENIAC te programmeren, de enorme elektronische computer die de Universiteit van Pennsylvania voor het Amerikaanse leger bouwde.

Kathleen McNulty, Frances Bilas, Betty Jean Jennings, Ruth Lichterman, Marlyn Wescoff en Frances Snyder hadden geen programmeertaal, handleiding of besturingssysteem. Ze bestudeerden schakelschema’s, verdeelden berekeningen in stappen en stelden ENIAC in met schakelaars en kabels. Programmeren betekende dat ze de elektrische logica van de machine volledig moesten begrijpen.

Bij de publieke presentatie in februari 1946 ging alle aandacht naar de computer en zijn mannelijke ontwerpers. De bijdrage van de programmeurs bleef veel minder zichtbaar. Foto’s van vrouwen bij ENIAC werden zelfs aangezien voor publiciteitsbeelden. Pas tientallen jaren later brachten historici de namen en vakkennis achter de foto’s weer in beeld.

02 / Software mogelijk maken

Grace Hopper maakte van code een taal

De eerste computers verwachtten dat programmeurs als machines dachten. Grace Hopper werkte haar hele loopbaan aan machines die mensen konden begrijpen.

Hopper trad in 1943 toe tot de reservisten van de Amerikaanse marine en werkte aan de Harvard Mark I. Na de oorlog kwam ze bij het bedrijf dat UNIVAC ontwikkelde. In 1952 maakte haar team A-0, een vroege compiler die symbolische opdrachten vertaalde naar machinecode. Met FLOW-MATIC konden bedrijfsproblemen later worden beschreven met woorden die op het Engels leken.

Dat idee droeg bij aan COBOL, de zakelijke programmeertaal die in 1959 werd geïntroduceerd. Hopper was een invloedrijke kracht rond de ontwikkeling ervan en pleitte jarenlang voor standaarden waarmee programma’s op verschillende computers konden werken. Nu klinkt dat vanzelfsprekend. In een tijd waarin elke fabrikant een eigen wereld bouwde, was het revolutionair.

Ook andere ENIAC-veteranen maakten die overgang mee. Jean Bartik werkte aan BINAC en UNIVAC, terwijl Betty Holberton hielp bij de ontwikkeling van vroege programmeerhulpmiddelen en standaarden. Hun loopbanen vormden de verbinding tussen de stekkerborden van de jaren veertig en software die kon worden geschreven, gelezen en hergebruikt.

03 / Naar de maan en de huiskamer

Van Apollo naar een computer thuis

In de jaren zestig hielpen vrouwen bewijzen dat software niet ondergeschikt was aan hardware. Software kon bepalen of een hele missie slaagde.

Margaret Hamilton naast uitdraaien van de Apollo-vluchtsoftware in 1969
Margaret Hamilton, 1969Hamilton staat naast uitdraaien van de Apollo-vluchtsoftware die haar team bij MIT ontwikkelde.

Margaret Hamilton leidde de Software Engineering Division van het Instrumentation Laboratory van MIT. Die afdeling ontwikkelde de boordsoftware voor de commando- en maanmodules van Apollo. Haar team ontwierp software die problemen kon herkennen, prioriteiten kon stellen en de belangrijkste taken liet doorgaan. Tijdens de landing van Apollo 11 kon de computer daardoor herstellen van overbelastingsalarmen in plaats van simpelweg vast te lopen.

Rond dezelfde tijd schreef Mary Allen Wilkes het LAP6-besturingssysteem voor de LINC, een compacte laboratoriumcomputer. In 1965 werd bij haar ouders in Baltimore een LINC geïnstalleerd, zodat ze thuis verder kon werken. Lang voordat ‘homecomputer’ een productcategorie werd, programmeerde Wilkes er een in de huiskamer.

In de jaren zeventig werkte Adele Goldberg bij Xerox PARC mee aan de ontwikkeling en documentatie van Smalltalk. De vensters, pictogrammen, directe bediening en objectgeoriënteerde aanpak beïnvloedden de grafische personal computers die daarna kwamen. Vrouwen gebruikten de eerste computers dus niet alleen: ze hielpen bepalen hoe latere generaties ermee zouden omgaan.

04 / Games vóór de game-industrie

Mabel Addis en Joyce Weisbecker

Vrouwen ontwierpen al computerspellen voordat winkels er schappen voor hadden en voordat ‘gameontwerper’ een erkend beroep was.

Lerares Mabel Addis werkte met IBM-programmeur William McKay aan The Sumerian Game, dat halverwege de jaren zestig op scholen in New York werd gebruikt. Leerlingen bestuurden een Soemerische stad, verdeelden graan en reageerden op veranderende gebeurtenissen. Addis schreef het scenario en de didactische opbouw. Het resultaat wordt vaak een van de eerste verhalende computerspellen en een van de vroegste klassikale simulaties genoemd.

Tien jaar later programmeerde de tiener Joyce Weisbecker games voor RCA-technologie die haar vader, ingenieur Joseph Weisbecker, had ontwikkeld. In augustus 1976 betaalde RCA haar 250 dollar voor TV Schoolhouse I. Later maakte ze Speedway en Tag voor de RCA Studio II en intikprogramma’s voor de COSMAC VIP.

Omdat ze als zelfstandig opdrachtnemer werkte, hoort Weisbecker ook bij de eerste onafhankelijke gameontwikkelaars. Haar verhaal ontbrak lang in de gangbare geschiedschrijving. Onderzoekers reconstrueerden het pas veel later. Het laat zien hoe gemakkelijk pionierswerk verdwijnt als niemand de documenten bewaart of vraagt wie de code schreef.

05 / Midden in de arcadehype

Carol Shaw, Dona Bailey en de jaren van Atari

Aan het eind van de jaren zeventig waren videogames een bedrijfstak geworden. Vrouwen kwamen de nieuwe studio’s binnen, maar stonden meestal alleen op technische afdelingen vol mannen.

Carol Shaw begon in 1978 bij Atari en ontwierp en programmeerde cartridges als 3-D Tic-Tac-Toe en Video Checkers voor de VCS. Bij Activision maakte ze in 1982 River Raid. De rivier werd tijdens het vliegen opgebouwd. Zo paste een lange, afwisselende spelwereld in het piepkleine geheugen van een Atari 2600-cartridge. Er werden meer dan een miljoen exemplaren verkocht.

Dona Bailey kwam in 1980 bij Atari’s afdeling voor arcadespellen als enige vrouwelijke programmeur. Samen met Ed Logg ontwikkelde ze Centipede, dat in 1981 verscheen. Bailey programmeerde een groot deel van het spel en hielp het de felle kleuren te geven waaraan het meteen herkenbaar was. De trackball, het hoge tempo en de uitnodigende uitstraling trokken een breder publiek dan veel andere schietspellen uit die tijd.

Shaw en Bailey waren geen decoratieve uitzonderingen in het verhaal van Atari. Hun code en ontwerpkeuzes leverden twee van de duurzaamste games uit die periode op. Toch werkten ze in een cultuur waarin technische vakkennis van vrouwen steeds als iets ongewoons werd behandeld.

06 / Een mysterie op de Apple II

Roberta Williams maakte het beeld onderdeel van het verhaal

Tekstavonturen lieten spelers de wereld zelf verbeelden. Roberta Williams vroeg zich af wat er zou gebeuren als de computer die wereld ook liet zien.

Een zwart-witte tekening van een kamer uit het Apple II-avonturenspel Mystery House
Mystery House, 1980Eenvoudige lijntekeningen maakten van een tekstavontuur een vroeg grafisch avonturenspel.

Nadat Williams Colossal Cave Adventure had gespeeld, bedacht ze een moordmysterie dat was geïnspireerd door de romans van Agatha Christie. Haar man Ken schreef de code voor de Apple II; Roberta schreef het verhaal, bedacht de puzzels en tekende de scènes. Mystery House verscheen in 1980 en werd een van de eerste computeravonturen die tekst en beeld combineerden.

Het bedrijf van het echtpaar groeide uit tot Sierra On-Line. Met King’s Quest uit 1984 hielp Roberta Williams een nieuw soort bewegend grafisch avontuur vormgeven, waarin de speler door de getekende wereld liep. De reeks gaf verhaal, personages en visuele enscenering een centrale plaats in homecomputergames.

Williams liet zien dat een gameontwerper niet als hardwaretechnicus hoefde te beginnen. Een fascinatie voor verhalen, ruimtes en puzzels kon minstens zo vormend zijn. Haar werk verbreedde het creatieve vocabulaire van computerspellen.

07 / Meer namen om te onthouden

De geschiedenis is groter dan één lijst

Veel andere vrouwen veranderden de machines, talen en spellen die volgden. Deze vier namen verbinden de vroegste computers met het tijdperk van de personal computer.

  1. Frances Allen

    Begon bij IBM en werd een pionier in compileroptimalisatie en parallel rekenen. Later was zij de eerste vrouw die de Turingprijs ontving.

  2. Adele Goldberg

    Hielp Smalltalk en de grafische, objectgeoriënteerde computerideeën van Xerox PARC vormgeven.

  3. Danielle Bunten Berry

    Ontwierp M.U.L.E., een invloedrijk multiplayerspel over handel, schaarste en samenwerking voor de Atari 8-bit-computers.

  4. Sophie Wilson

    Ontwierp de instructieset voor de eerste ARM-processor, een architectuur die later miljarden apparaten aandreef.

Dat vrouwen uit de populaire computergeschiedenis verdwenen, kwam niet door een gebrek aan prestaties. Programmeren begon als slecht afgebakend werk met weinig status. Naarmate de software-industrie groeide, kreeg het vak meer aanzien—en werd het mannelijker. Credits waren onvolledig, teams werden teruggebracht tot één beroemde naam en technisch werk achter de schermen werd gemakkelijk over het hoofd gezien.

Het herstel van deze verhalen verandert meer dan een lijst pioniers. Het verandert de geschiedenis zelf. De eerste computers werden gebouwd door gemengde teams van wiskundigen, ingenieurs, leraren, schrijvers en programmeurs. De eerste games kwamen uit klaslokalen, laboratoria, huiskamers, speelhallen en piepkleine softwarebedrijven.

De vrouwen in dit hoofdstuk waren geen voetnoten bij de revolutie van een ander. Ze hielpen bepalen wat computers konden doen, hoe mensen ermee konden praten en wat spelen met een computer kon worden.

08 / Bronnen & verder lezen

Lees verder

Beeldverantwoording