Software / Hoofdstuk 05

Van READY.
naar Workbench

Eerst typte je ieder commando zelf. Later verschenen vensters, pictogrammen en een muis. BASIC, CP/M, MS-DOS, GEM en Workbench bepaalden niet alleen wat een computer kon, maar vooral hoe hij aanvoelde.

01 / De laag ertussen

Hoe praat je met een computer?

Een computer is pas bruikbaar als er iets tussen de mens en de elektronica staat. Dat ‘iets’ veranderde in twintig jaar ingrijpend.

De eerste homecomputers begroetten hun eigenaar vaak met een leeg scherm, een paar woorden en een knipperende cursor. Je moest weten wat je kon typen: LOAD om een programma te laden, LIST om het te bekijken en RUN om het te starten. Een spelfout leverde onmiddellijk een foutmelding op.

Daarbij liepen drie begrippen door elkaar. BASIC was een programmeertaal, maar fungeerde op veel homecomputers tegelijk als welkomstscherm en bedieningslaag. CP/M en MS-DOS waren besturingssystemen: zij beheerden bestanden, disks en programma’s. GEM en Workbench waren grafische omgevingen waarin je met vensters, menu’s en pictogrammen werkte.

Voor de gebruiker maakte dat onderscheid weinig uit. Wat op het scherm verscheen zodra de computer klaar was, was de computer.

02 / BASIC

De computer wachtte op jou

BASIC was bedacht om programmeren bereikbaar te maken voor beginners. Op de homecomputer werd het de voordeur naar de machine.

John Kemeny en Thomas Kurtz ontwikkelden BASIC in 1964 aan Dartmouth College. De naam stond voor Beginner’s All-purpose Symbolic Instruction Code. Het doel was opvallend modern: computers mochten niet alleen toegankelijk zijn voor specialisten.

Toen de microcomputer opkwam, paste BASIC daar perfect bij. Apple, Commodore, Atari, Sinclair, Acorn en MSX-machines kregen elk hun eigen variant. Vaak stond de taal in een geheugenchip in de computer. Aanzetten was genoeg: binnen enkele seconden kon je rekenen, tekst op het scherm zetten of een klein spel schrijven.

Niet iedere BASIC was even krachtig. Op een Commodore 64 waren zelfs kleur en geluid lastig te bereiken zonder cryptische POKE-opdrachten. MSX-BASIC en Atari BASIC boden daar herkenbare commando’s voor. Sinclair BASIC gebruikte eigen toetsen en trefwoorden. Juist die beperkingen maakten gebruikers vindingrijk. Tijdschriften vol programmalistings veranderden de huiskamer in een klaslokaal.

03 / CP/M

Eén systeem voor veel verschillende machines

CP/M bracht orde in de zakelijke microcomputerwereld. Achter het sobere A> ging een vroege softwarestandaard schuil.

Gary Kildall ontwierp CP/M in de jaren zeventig voor computers met een Intel 8080- of Zilog Z80-processor. Fabrikanten bouwden heel verschillende machines, maar zolang CP/M ertussen zat, konden ze veel van dezelfde programma’s gebruiken. Tekstverwerkers als WordStar en databases als dBase reisden zo van computer naar computer.

De bediening bestond uit korte commando’s. DIR toonde bestanden, ERA verwijderde ze en REN gaf ze een andere naam. Diskdrives kregen letters. De bestandsnaam was beperkt tot acht tekens plus een extensie van drie tekens, zoals BRIEF.TXT.

CP/M voelde zakelijker dan een BASIC-scherm. Je programmeerde niet per se; je koos gereedschap. Toch bleef de gebruiker verantwoordelijk voor ieder stapje. Een typfout of verkeerde disk kon het werk direct onderbreken.

04 / MS-DOS

De opdrachtregel van het pc-tijdperk

Met de IBM PC en zijn vele klonen werd een nieuwe prompt het herkenbaarste teken van zakelijk computergebruik: C:\>.

IBM introduceerde zijn Personal Computer in 1981 met PC DOS, de IBM-versie van Microsofts besturingssysteem. Andere fabrikanten bouwden compatibele pc’s en gebruikten MS-DOS. Daardoor ontstond een enorme gemeenschappelijke softwaremarkt.

De logica leek op CP/M, maar groeide mee met krachtiger computers en harde schijven. Mappen brachten hiërarchie in duizenden bestanden. CD wisselde van map, DIR gaf de inhoud weer en de naam van een programma startte het. Bestanden als CONFIG.SYS en AUTOEXEC.BAT bepaalden wat er tijdens het opstarten gebeurde.

MS-DOS was efficiënt, maar niet vanzelfsprekend. Gebruikers leerden commando’s uit hun hoofd, maakten opstartdiskettes en puzzelden met geheugen. Voor miljoenen mensen was dit geen techniek achter de schermen, maar dagelijks kantoorwerk.

05 / GEM

Bestanden werden dingen die je kon aanwijzen

De muis veranderde een naam in een voorwerp. Een document kon voortaan zichtbaar op een bureaublad liggen.

Grafische bediening was niet nieuw toen Digital Research in 1985 GEM uitbracht, maar GEM bracht vensters, pictogrammen, menu’s en een muis naar betaalbaardere computers. Het draaide op pc’s en werd vooral bekend als de vaste grafische omgeving van de Atari ST.

GEM maakte de computer zichtbaarder. Een disk, map of document kreeg een pictogram. Je kon iets selecteren, openen, verplaatsen of naar de prullenbak slepen. De handeling verving een reeks precieze opdrachten.

Onder dat vriendelijke oppervlak bleef techniek aanwezig. Op de Atari ST vormden TOS, GEMDOS en GEM samen het systeem. Op de pc draaide GEM boven op DOS. De grafische laag verving de opdrachtregel dus niet altijd; hij verborg hem vooral beter.

06 / Workbench

Een bureaublad dat echt aan het werk was

Workbench gaf de Amiga een eigen gezicht: kleurrijk, eigenzinnig en gebouwd boven op een systeem dat meerdere taken tegelijk aankon.

De eerste Amiga verscheen in 1985. Het complete systeem heette later AmigaOS; Workbench was het bureaublad dat de gebruiker zag. Diskettes en stations verschenen als losse pictogrammen. Programma’s openden in vensters en via de menubalk waren opdrachten bereikbaar zonder ze te onthouden.

Belangrijker was wat je niet meteen zag. AmigaDOS beheerde bestanden en opdrachten, terwijl de kern van het systeem meerdere programma’s tegelijk liet draaien. Je kon bijvoorbeeld een bestand kopiëren terwijl muziek doorspeelde. Dat voelde in een thuiscomputer uitzonderlijk modern.

Workbench en de opdrachtregel bestonden naast elkaar. Wie meer controle wilde, opende de CLI of Shell en typte commando’s. De toekomst was dus niet simpelweg grafisch: de computer bood voortaan verschillende deuren naar dezelfde mogelijkheden.

07 / Andere deuren

Niet één rechte weg naar het bureaublad

Iedere computerfamilie zocht een eigen evenwicht tussen eenvoud, snelheid en controle. Sommige ideeën verdwenen; andere herkennen we nog dagelijks.

  1. Macintosh Finder

    Apple maakte het bureaublad en de muis tot het hart van de computer. Bestanden, mappen en de prullenmand werden een samenhangende beeldtaal.

  2. GEOS

    Berkeley Softworks gaf de Commodore 64 een verrassend complete grafische omgeving, ondanks slechts 64 KB geheugen en een trage diskdrive.

  3. Acorn RISC OS

    De Archimedes kreeg een snel grafisch systeem met een pictogrammenbalk en een muis met drie knoppen.

  4. Windows 3.0

    Windows werd op de pc eindelijk een breed succes. Program Manager en File Manager legden een grafische laag over de DOS-wereld.

De oude systemen leven voort in ons dagelijks taalgebruik. We bewaren bestanden in mappen, werken op een bureaublad, gooien documenten in een prullenbak en herkennen op Windows-pc’s nog altijd stationsletters. Tegelijk is de opdrachtregel nooit verdwenen: programmeurs en beheerders gebruiken terminals omdat tekstcommando’s precies, snel en herhaalbaar zijn.

Wat wel veranderde, is de toegang. Een computer verwacht niet langer dat iedere gebruiker eerst zijn taal leert. De beste systemen bieden een herkenbaar oppervlak én laten nieuwsgierige gebruikers zien wat daaronder gebeurt. Precies die combinatie begon bij het eenvoudige woord waarmee zoveel homecomputers klaarstonden: READY.

08 / Bronnen & verder lezen

Verder ontdekken