Klassieker 10 / 1983–1985

Atari XL/XE:
het lange tweede leven van Atari's 8-bitfamilie

Atari stopte de techniek van zijn luxe computers uit 1979 in slankere, goedkopere kasten. Het resultaat was geen losse machine, maar een opvallend duurzame familie — van de compacte 600XL tot de 128KB 130XE.

Een Atari 800XL met beige kast, donkere toetsenbordrand en zilverkleurige functietoetsen
10 / Atari XL/XEEén architectuur, vele levens
Belangrijkste modellen1983–1985
ProcessorSally 6502 · 1,77–1,79 MHz
Geheugen16–128 KB RAM
Speciale chipsANTIC · GTIA · POKEY

01 / De arcadecomputer moest betaalbaar worden

Atari behield de slimme kern en vernieuwde alles eromheen

De Atari 400 en 800 waren in 1979 technisch vooruitstrevend, maar in 1983 maakten hun zware afscherming, verschillende printplaten en ingewikkelde behuizingen ze duur om te produceren. De Commodore 64 en ZX Spectrum hadden veranderd wat mensen voor een computer wilden betalen.

De 1200XL introduceerde eerst een slankere vorm, 64 KB RAM en nog maar twee joystickpoorten. Hij bracht ook een aangepast besturingssysteem mee dat compatibiliteitsproblemen met sommige oudere programma’s veroorzaakte. Door zijn hoge prijs en korte Amerikaanse leven werd hij evenzeer een waarschuwing als een opvolger.

Atari probeerde het snel opnieuw. De 600XL en 800XL behielden de 6502-architectuur en de vertrouwde ANTIC-, GTIA- en POKEY-chips, maar gebruikten een kleinere printplaat, minder onderdelen en een voordeligere kast. BASIC zat voortaan in de computer in plaats van op een cartridge.

De 600XL bood 16 KB in een korte kast; de 800XL had 64 KB en werd het model dat de meeste mensen zich herinneren. Eind 1983 bereikte hij de winkels. Onder zijn kantoorachtige buitenkant zat nog altijd een machine die was bedacht door mensen die beweging, kleur en spel begrepen.

02 / De 800XL vond de juiste balans

Serieus op het bureau, speels vanbinnen

De 800XL zag er ingetogener uit dan de crèmekleurige Atari 800. Een breed donker vlak omlijstte het toetsenbord met echte toetsen; zilverkleurige functietoetsen vormden rechts een keurige kolom.

Atari 600XLAtari 800XL
16 KB RAM64 KB RAM
Kortere, ondiepere kastKast over de volle breedte
Uitbreidbaar tot 64 KBKlaar voor grotere software
Ingebouwd Atari BASICIngebouwd Atari BASIC

RESET, OPTION, SELECT en START kwamen rechtstreeks uit Atari’s spelcultuur. Een cartridge verdween onder een verend klepje. Twee gewone negenpolige joystickaansluitingen accepteerden dezelfde eenvoudige digitale controllers als de spelcomputers van Atari en veel andere homecomputers.

Uitbreiding was niet vergeten. De Parallel Bus Interface stelde de interne bus beschikbaar aan ambitieuze externe hardware. Belangrijker in het dagelijks gebruik was de bestaande SIO-aansluiting. Daardoor konden veel bezitters hun Atari-cassetterecorder, diskdrive of printer blijven gebruiken.

03 / De oorspronkelijke taakverdeling

Drie speciale chips bleven Atari zijn karakter geven

  1. 01

    ANTIC bouwt het beeld

    Een programmeerbare display list kon tekst- en grafische standen op één scherm combineren en nam veel herhalend beeldwerk van de CPU over.

  2. 02

    GTIA voegt kleur en spelers toe

    De chip vertaalde beeldgegevens naar kleuren uit een palet van 256 waarden en bestuurde player/missile graphics: de beweegbare objecten die spellen direct lieten aanvoelen.

  3. 03

    POKEY maakt geluid en verbindingen

    Vier audiokanalen, toetsenborduitlezing, timers, willekeurige getallen en seriële communicatie kwamen samen in één veelzijdige chip.

04 / BASIC zonder cartridge

Na het aanzetten stond een programmeerwerkplaats klaar

Bij de eerdere Atari 800 kwam BASIC gewoonlijk op een cartridge. In de 600XL, 800XL en XE-machines zat de taal in ROM. Een televisie en voeding waren genoeg om het blauwe bewerkingsscherm te bereiken.

Opdrachten als GRAPHICS, COLOR, PLOT en DRAWTO maakten de beeldmogelijkheden directer bereikbaar dan veel concurrerende BASIC-dialecten. Met SOUND ontstond geluid. Voor een eerste experiment waren dus geen raadselachtige geheugenadressen nodig.

Atari BASIC had ook beperkingen en eigenaardigheden. Gevorderde programmeurs stapten al snel over op machinetaal, assemblers, Action! of Turbo-BASIC XL. Wie tijdens het aanzetten OPTION ingedrukt hield, schakelde het ingebouwde BASIC uit. Veel cartridge- en diskprogramma’s hadden de vrijgekomen geheugenruimte nodig.

05 / Compatibel — maar niet onzichtbaar

Oude software ontmoette een aangepast besturingssysteem

Atari wilde dat XL-computers de grote verzameling software voor de 400 en 800 zouden erven. De meeste programma’s die zich netjes aan de regels hielden, werkten inderdaad: processor, speciale chips en belangrijke geheugenplaatsen waren vertrouwd gebleven.

Sommige commerciële spellen omzeilden echter de officiële routines, vertrouwden op ongedocumenteerde details of gebruikten kopieerbeveiliging die aan het oudere besturingssysteem vastzat. Zulke programma’s konden op een nieuwe XL weigeren. Atari en andere bedrijven leverden vertalerdisks die tijdelijk een omgeving met oudere compatibiliteit in het RAM laadden.

Het voorval liet beide kanten van compatibiliteit zien. Stabiele hardware gaf de familie een uitzonderlijk lang leven, maar programmeurs die toevalligheden van één model als vaste beloften behandelden, maakten iedere herziening moeilijker. Gebruikers leerden OPTION ingedrukt te houden, een vertaler te proberen of een XL-versie te zoeken.

400 / 800→XL→XE→XEGS

06 / De slimme keten naast de computer

SIO liet randapparaten als een familie voelen

Diskdrives, cassette-eenheden, printers en modems maakten verbinding via Atari’s Serial Input/Output-poort. Apparaten konden achter elkaar worden doorgelust: één kabel liep van de computer naar het eerste kastje en een volgende ging verder naar het volgende.

Een Atari 1050-diskdrive voor 5,25-inchdiskettes
Atari 1050-diskdrive
De drive paste bij het XL-ontwerp en bevatte eigen besturingselektronica. SIO herkende apparaten aan type en nummer.

Dit waren ‘slimme’ randapparaten met eigen elektronica. De computer stuurde opdrachten over een serieel protocol, in plaats van iedere motorbeweging zelf te regelen. Dat maakte het systeem overzichtelijk en beperkte het aantal onverenigbare aansluitingen.

Met een diskdrive introduceerde Atari DOS bestanden, mappen en hulpprogramma’s. Laden ging sneller en betrouwbaarder dan vanaf cassette, al kon de drive evenveel kosten als de computer. De vertrouwde SIO-bus overleefde iedere XL- en XE-herziening.

07 / XE: meer geheugen, een koeler pak

De 130XE duwde een 8-bitadresruimte voorbij 64 KB

Nadat het bedrijf van Jack Tramiel in 1984 Atari’s consumententak had overgenomen, kreeg de 8-bitlijn een nieuwe kast die visueel aansloot bij de aankomende Atari ST. De 65XE had 64 KB; de 130XE verdubbelde dat.

Een lichtgrijze Atari 130XE-homecomputer met rood Atari-logo
Atari 130XE · 1985
Een lage grijze kast en rood logo verbonden de volwassen 8-bitfamilie visueel met Atari’s nieuwe 16-bit ST-computers.

Een 6502 kon rechtstreeks maar 64 KB adresseren. De 130XE verdeelde zijn extra geheugen daarom in banken en schakelde het benodigde deel tijdelijk in een venster van de gewone adresruimte. FREDDIE hielp de toegang tot het dynamische RAM te regelen, terwijl een uitgebreidere geheugenbeheereenheid de extra banken selecteerde. Software moest er speciaal gebruik van maken; de machine maakte niet automatisch alles twee keer zo groot.

Aangepaste software kon die banken gebruiken voor grotere gegevensverzamelingen, grafiek of een RAM-disk. De kleinere ECI-uitbreiding verving een groot deel van de brede PBI van de XL. Technisch bleef XE echter herkenbaar Atari 8-bit: oude joysticks, SIO-randapparaten en de meeste bestaande software hoorden er nog steeds bij.

08 / Een platform dat niet wilde verdwijnen

De kast veranderde vaker dan de computer vanbinnen

Atari’s 8-bitarchitectuur reisde van een duur systeem uit 1979 naar prijsvechters en uiteindelijk een spelcomputer in consolevorm.

  1. Atari 400 en 800

    ANTIC, CTIA/GTIA, POKEY en SIO vestigen de architectuur die ieder later model erft.

  2. Atari 1200XL

    Een fraaie maar dure overgangsmachine introduceert 64 KB, twee joystickpoorten en een aangepast besturingssysteem.

  3. 600XL en 800XL

    Kleinere, goedkopere computers voegen ingebouwd BASIC toe; de 64KB 800XL wordt de blijvende favoriet.

  4. Atari wisselt van eigenaar

    Atari Corporation van Jack Tramiel verlaagt kosten en bereidt een nieuwe familie-uitstraling voor.

  5. 65XE en 130XE

    Dezelfde 8-bitkern krijgt een op de ST geïnspireerde kast; de 130XE voegt via bankschakeling 128 KB toe.

  6. 800XE en XEGS

    Regionale XE-modellen en het consoleachtige XE Game System brengen de softwareverzameling naar nieuwe markten.

  7. De laatste machines verlaten de fabriek

    Vooral in Midden- en Oost-Europa blijven XL/XE-computers betaalbaar, bruikbaar en actief ondersteund.

09 / Bronnen & verder lezen

Verder kijken

Beeldverantwoording