Spelcomputer 05 / 1979–1980
Mattel Intellivision:
de intelligente televisie
Mattel wilde niet alleen met Atari concurreren, maar aantonen dat videogames slimmer, mooier en volwassener konden zijn. Het resultaat kreeg verfijnde sportspellen, een controller met zestien richtingen en ambities die veel verder reikten dan de spelcassette.
01 / Intelligent television
De naam was een belofte: dit moest méér zijn dan elektronisch speelgoed
Intellivision was een samentrekking van intelligent television. Voor Mattel, vooral bekend van Barbie en Hot Wheels, vormde de console de toegang tot een nieuwe markt waarin speelgoed, consumentenelektronica en de opkomende computerwereld in elkaar overliepen.
De ontwikkeling begon rond een chip-set van General Instrument. Na een succesvolle proefverkoop in Fresno, Californië, in 1979 volgde in 1980 de brede Amerikaanse introductie. Het oorspronkelijke systeem kostte 299 dollar en werd geleverd met Las Vegas Poker & Blackjack.
De brede, lage behuizing combineerde donker houtmotief met goudkleurig metaal. De twee controllers verdwenen in uitsparingen bovenop. Het ontwerp hoorde nog bij de woonkamermeubels van de jaren zeventig, maar de naam keek nadrukkelijk vooruit.
Mattel verkocht in 1980 ongeveer 175.000 systemen; in 1981 en 1982 volgden er telkens ongeveer een half miljoen. Intellivision werd niet de marktleider, maar wel de eerste concurrent die Atari werkelijk tot een rechtstreeks vergelijk dwong.
02 / De vergelijkende reclame
George Plimpton zette Intellivision en Atari demonstratief naast elkaar
In televisiereclames wees schrijver en acteur George Plimpton kalm op de verschillen tussen dezelfde sport op beide systemen. Een blokkerige Atari-honkbalwedstrijd stond tegenover een Intellivision-veld met herkenbare spelers en meer spelhandelingen.
Eenvoudige joystick, snelle actie en een groeiende verzameling speelhalnamen.
Meer knoppen, herkenbare speelvelden en ruimte voor regels, formaties en keuzes.
De vergelijking was effectief, maar niet neutraal. Beide machines konden uitblinken of teleurstellen afhankelijk van het spel. Toch gaf de campagne Intellivision een scherpe identiteit: dit was de console voor wie graphics, sport en complexere besturing belangrijk vond.
Mattel draaide de rivaliteit later om in software. Onder het merk M Network verschenen aangepaste Intellivision-spellen voor de Atari 2600. De concurrent was dus tegelijk doelwit én een markt die Mattel graag wilde bereiken.
03 / De schijf, toetsen en overlays
De controller bood veel mogelijkheden, maar vroeg ook gewenning
Geen pook met één knop, maar een platte richtingsschijf, een numeriek toetsenveld en actieknoppen aan de zijkant. De schijf kon zestien posities registreren en maakte subtielere richtingen mogelijk dan een gewone vier- of achtwegjoystick.

Eén apparaat, drie soorten invoer
- Schijf
Zestien richtingen voor lopen, sturen en richten.
- Toetsenveld
Twaalf toetsen voor formaties, keuzes en spelcommando’s.
- Actieknoppen
Vier fysieke zijknoppen, waarvan de bovenste twee hetzelfde signaal geven.
Bij vrijwel ieder spel hoorde een bedrukte plastic overlay die over de toetsen werd geschoven. Een honkbal-overlay veranderde cijfers in slag-, werp- en loopcommando’s; een ruimtespel kreeg heel andere symbolen. De controller werd zo per cartridge opnieuw gelabeld.
Dat was inventief én omslachtig. Zonder overlay waren functies lastig te onthouden, terwijl de harde schijf bij lang spelen een pijnlijke duim kon veroorzaken. Juist die mengeling van veelzijdigheid en eigenzinnigheid maakt de Intellivision-controller onvergetelijk.
04 / Zestien bits, anders gebruikt
De CP1610, STIC en EXEC vormden samen een opvallend eigen architectuur
In het hart zat de General Instrument CP1610, een 16-bits processor op ongeveer 0,895 MHz. Dat klonk indrukwekkend naast de 8-bits chips van concurrenten, maar het aantal bits alleen bepaalde niet hoe snel of mooi een spel werd.
Voert de spelcode uit en verwerkt invoer met een ongebruikelijke 16-bits instructieset.
Bouwt een scherm van 20 bij 12 achtergrondkaarten en maximaal acht bewegende objecten.
Levert drie toonkanalen en een ruisgenerator voor muziek en effecten.
Een ingebouwd besturingsprogramma helpt cartridges met beeld, geluid en botsingen.
Ondanks de 16-bits processor bleef het vrij beschikbare geheugen krap. Van de 256 bytes scratchpad-RAM liet het EXEC 147 bytes aan een spel; daarnaast gebruikte de architectuur 352 16-bits systeemlocaties en 512 bytes graphics RAM. De werkelijke beeldresolutie was 159 bij 96 pixels, maar achtergrondtekens konden worden hergebruikt en aangepast. Daardoor ogen veel spellen helder en kleurrijk, met kleine herkenbare figuren in plaats van brede kleurblokken.
Het ingebouwde EXEC bespaarde ruimte op cartridges, maar drukte ook een stempel op vroege spellen. Ontwikkelaars die later rechtstreeks met de hardware werkten, konden vloeiender beweging en verrassend rijke effecten bereiken.
05 / De sportmachine
Honkbal, football en basketbal verkochten het systeem
Sport was het terrein waarop Mattels combinatie van graphics en veel knoppen onmiddellijk zin kreeg. Spelers konden niet alleen rennen of schieten, maar ook passen, honken kiezen en teamleden aansturen.
Slim wisselen tussen vaste achtergrondfiguren en bewegende objecten wekte de indruk van complete teams.
Exemplaren verscheept tot juni 1983; daarmee de bestverkochte Intellivision-cartridge.
Veel vroege sporttitels kwamen het best tot hun recht met een menselijke tegenstander naast je.
De spellen waren geen perfecte sportsimulaties. Ze waren wel een vroege poging om niet slechts één beweging, maar de logica van een sport in software te vangen. De televisie werd scorebord, speelveld en scheidsrechter tegelijk.
06 / Buiten het stadion
De beste spellen gebruikten de console voor werelden die Atari niet vanzelf bood
Mattel groepeerde zijn catalogus aanvankelijk in ‘netwerken’ voor sport, actie, ruimte, strategie, onderwijs en kinderen. De gekleurde dozen maakten in de winkel duidelijk welk soort ervaring je kocht.
Astrosmash
Vallende rotsen, een oplopend tempo en een slimme moeilijkheidsgraad maakten dit tot een toegankelijke scorejacht.
Night Stalker
Een sfeervol doolhof met robots, vleermuizen en een wapen dat telkens opnieuw moest worden opgepakt.
Utopia
Twee eilanden, economie en rampspoed: een vroege voorloper van het strategie- en godgamegenre.
AD&D: Cloudy Mountain
Verkennen, luisteren en beperkt zicht veranderden eenvoudige kerkers in een gespannen avontuur.
Ook derden als Activision, Imagic, Coleco en Parker Brothers brachten spellen uit. Daardoor verschenen arcadeconversies naast eigenzinnige titels als Microsurgeon, Beauty & the Beast en Happy Trails.
07 / De console kreeg een stem
Intellivoice liet spraak onderdeel van het spel worden
De Intellivoice-module uit 1982 werd tussen console en cartridge geplaatst. Niet alleen een gesproken openingszin, maar aanwijzingen en waarschuwingen konden nu rechtstreeks deel uitmaken van de besturing.

“Bandits at three o’clock!”
In B-17 Bomber meldde de bemanning aanvallen en schade. Space Spartans gebruikte een boordcomputer als constante gesprekspartner, terwijl Bomb Squad gesproken instructies tot spelmechaniek maakte.
De techniek maakte indruk, maar slechts vijf uitgebrachte spellen ondersteunden de module. De extra aanschaf en dure spraak-ROM’s hielden een bredere doorbraak tegen.
08 / De computer die maar niet kwam
Het Keyboard Component veranderde een verkoopbelofte in een hoofdpijndossier
Vanaf de eerste reclame werd een uitgebreid toetsenbord beloofd dat de Intellivision in een echte thuiscomputer zou veranderen. Het Keyboard Component kreeg een 6502 voor invoer, 16 KB gedeeld RAM, een cassettestation en speciale software.
Spelconsole én uitbreidbare computer.
Duur Keyboard Component in kleine aantallen.
Goedkopere module met BASIC en los toetsenbord.
Het oorspronkelijke apparaat werkte, maar bleek te kostbaar en te complex voor massaproductie. Klachten over de jarenlange reclame trokken de aandacht van de Amerikaanse Federal Trade Commission. Mattel moest de beloofde mogelijkheid alsnog leveren.
Het goedkopere Entertainment Computer System bood een vereenvoudigde BASIC, cassette-opslag, een printeraansluiting en optionele muziektoetsen. Daarmee werd de letter van de belofte grotendeels ingelost, maar niet de droom van een krachtige gezinscomputer. Intellivision bleef in de praktijk vooral een spelcomputer.
09 / Kleiner, goedkoper, uitbreidbaarder
Intellivision II maakte de techniek compacter, maar de markt juist ingewikkelder
In 1983 verscheen een kleiner wit-grijs model met afneembare controllers en een externe voeding. Het nieuwe ontwerp verlaagde de productiekosten en maakte reparaties eenvoudiger.
Via de System Changer kon het tweede model bovendien Atari 2600-cartridges afspelen. Dat kwam niet doordat Intellivision ineens de Atari emuleerde: de uitbreiding bevatte feitelijk zelf een complete Atari-compatibele chipset en gebruikte de console vooral voor voeding en tv-signaal.
Tegelijk verschenen Intellivoice, ECS, PlayCable en plannen voor Intellivision III en IV. De vele projecten toonden technische ambitie, maar versplinterden ook geld en aandacht op precies het moment dat de Amerikaanse consolemarkt instortte.
10 / Van Mattel naar INTV
De console overleefde zijn maker
Een spectaculaire groei eindigde in enorme verliezen, maar een kleiner bedrijf hield de catalogus nog jaren in leven.
Proef in Fresno
Mattel test de console met vier cartridges en krijgt voldoende vertrouwen voor een brede introductie.
Nationale verkoop
Intellivision wordt de belangrijkste uitdager van de Atari VCS.
PlayCable
De kabeldienst stuurt wisselende spellen via het televisienetwerk naar een speciale adapter.
Intellivoice
Spraaksynthese maakt hoorbare informatie onderdeel van enkele ambitieuze spellen.
Intellivision II en ECS
Een goedkoper model en computeruitbreiding verschijnen midden in een overvolle markt.
Mattel Electronics sluit
Na honderden miljoenen dollars verlies stopt Mattel de divisie.
INTV Corporation
Een opvolger verkoopt bestaande voorraad, een nieuw master system en nieuwe cartridges per postorder.
11 / Bronnen & verder lezen
Verder kijken
- Computer History Museum — Intellivision video game system
- Blue Sky Rangers — geschiedenis van Mattel Electronics
- Blue Sky Rangers — technische beschrijving van de Master Component 2609
- Blue Sky Rangers — de Sports Network-spellen
- Blue Sky Rangers — Intellivoice
- Blue Sky Rangers — Keyboard Component
- Blue Sky Rangers — Entertainment Computer System
- Mattel — Intellivision II Master Component Owner’s Manual (1982)
Beeldverantwoording
Intellivision-console — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP
Intellivision-controller — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP
Intellivoice — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP
Intellivision II — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP