Spelcomputer 05 / 1979–1980

Mattel Intellivision:
de intelligente televisie

Mattel wilde niet alleen met Atari concurreren, maar aantonen dat videogames slimmer, mooier en volwassener konden zijn. Het resultaat kreeg verfijnde sportspellen, een controller met zestien richtingen en ambities die veel verder reikten dan de spelcassette.

Mattel Intellivision met twee controllers en het kenmerkende houtmotief
05 / IntellivisionMattel Electronics · 1979
Testintroductie1979
ProcessorGI CP1610 · 16-bit
Vrij voor speldata147 bytes
Besturing16 richtingen · toetsen

01 / Intelligent television

De naam was een belofte: dit moest méér zijn dan elektronisch speelgoed

Intellivision was een samentrekking van intelligent television. Voor Mattel, vooral bekend van Barbie en Hot Wheels, vormde de console de toegang tot een nieuwe markt waarin speelgoed, consumentenelektronica en de opkomende computerwereld in elkaar overliepen.

De ontwikkeling begon rond een chip-set van General Instrument. Na een succesvolle proefverkoop in Fresno, Californië, in 1979 volgde in 1980 de brede Amerikaanse introductie. Het oorspronkelijke systeem kostte 299 dollar en werd geleverd met Las Vegas Poker & Blackjack.

De brede, lage behuizing combineerde donker houtmotief met goudkleurig metaal. De twee controllers verdwenen in uitsparingen bovenop. Het ontwerp hoorde nog bij de woonkamermeubels van de jaren zeventig, maar de naam keek nadrukkelijk vooruit.

Mattel verkocht in 1980 ongeveer 175.000 systemen; in 1981 en 1982 volgden er telkens ongeveer een half miljoen. Intellivision werd niet de marktleider, maar wel de eerste concurrent die Atari werkelijk tot een rechtstreeks vergelijk dwong.

02 / De vergelijkende reclame

George Plimpton zette Intellivision en Atari demonstratief naast elkaar

In televisiereclames wees schrijver en acteur George Plimpton kalm op de verschillen tussen dezelfde sport op beide systemen. Een blokkerige Atari-honkbalwedstrijd stond tegenover een Intellivision-veld met herkenbare spelers en meer spelhandelingen.

ATARI VCSArcadegevoel

Eenvoudige joystick, snelle actie en een groeiende verzameling speelhalnamen.

INTELLIVISIONSport & simulatie

Meer knoppen, herkenbare speelvelden en ruimte voor regels, formaties en keuzes.

De vergelijking was effectief, maar niet neutraal. Beide machines konden uitblinken of teleurstellen afhankelijk van het spel. Toch gaf de campagne Intellivision een scherpe identiteit: dit was de console voor wie graphics, sport en complexere besturing belangrijk vond.

Mattel draaide de rivaliteit later om in software. Onder het merk M Network verschenen aangepaste Intellivision-spellen voor de Atari 2600. De concurrent was dus tegelijk doelwit én een markt die Mattel graag wilde bereiken.

03 / De schijf, toetsen en overlays

De controller bood veel mogelijkheden, maar vroeg ook gewenning

Geen pook met één knop, maar een platte richtingsschijf, een numeriek toetsenveld en actieknoppen aan de zijkant. De schijf kon zestien posities registreren en maakte subtielere richtingen mogelijk dan een gewone vier- of achtwegjoystick.

Close-up van een Intellivision-controller met richtingsschijf en twaalf toetsen
HAND CONTROLLER

Eén apparaat, drie soorten invoer

  • Schijf

    Zestien richtingen voor lopen, sturen en richten.

  • Toetsenveld

    Twaalf toetsen voor formaties, keuzes en spelcommando’s.

  • Actieknoppen

    Vier fysieke zijknoppen, waarvan de bovenste twee hetzelfde signaal geven.

Bij vrijwel ieder spel hoorde een bedrukte plastic overlay die over de toetsen werd geschoven. Een honkbal-overlay veranderde cijfers in slag-, werp- en loopcommando’s; een ruimtespel kreeg heel andere symbolen. De controller werd zo per cartridge opnieuw gelabeld.

Dat was inventief én omslachtig. Zonder overlay waren functies lastig te onthouden, terwijl de harde schijf bij lang spelen een pijnlijke duim kon veroorzaken. Juist die mengeling van veelzijdigheid en eigenzinnigheid maakt de Intellivision-controller onvergetelijk.

04 / Zestien bits, anders gebruikt

De CP1610, STIC en EXEC vormden samen een opvallend eigen architectuur

In het hart zat de General Instrument CP1610, een 16-bits processor op ongeveer 0,895 MHz. Dat klonk indrukwekkend naast de 8-bits chips van concurrenten, maar het aantal bits alleen bepaalde niet hoe snel of mooi een spel werd.

CP1610Logica

Voert de spelcode uit en verwerkt invoer met een ongebruikelijke 16-bits instructieset.

STICBeeld

Bouwt een scherm van 20 bij 12 achtergrondkaarten en maximaal acht bewegende objecten.

AY-3-8914Geluid

Levert drie toonkanalen en een ruisgenerator voor muziek en effecten.

EXECVaste routines

Een ingebouwd besturingsprogramma helpt cartridges met beeld, geluid en botsingen.

Ondanks de 16-bits processor bleef het vrij beschikbare geheugen krap. Van de 256 bytes scratchpad-RAM liet het EXEC 147 bytes aan een spel; daarnaast gebruikte de architectuur 352 16-bits systeemlocaties en 512 bytes graphics RAM. De werkelijke beeldresolutie was 159 bij 96 pixels, maar achtergrondtekens konden worden hergebruikt en aangepast. Daardoor ogen veel spellen helder en kleurrijk, met kleine herkenbare figuren in plaats van brede kleurblokken.

Het ingebouwde EXEC bespaarde ruimte op cartridges, maar drukte ook een stempel op vroege spellen. Ontwikkelaars die later rechtstreeks met de hardware werkten, konden vloeiender beweging en verrassend rijke effecten bereiken.

05 / De sportmachine

Honkbal, football en basketbal verkochten het systeem

Sport was het terrein waarop Mattels combinatie van graphics en veel knoppen onmiddellijk zin kreeg. Spelers konden niet alleen rennen of schieten, maar ook passen, honken kiezen en teamleden aansturen.

SPORTS NETWORK9 spelers + bal

Slim wisselen tussen vaste achtergrondfiguren en bewegende objecten wekte de indruk van complete teams.

MAJOR LEAGUE BASEBALL1.085.700

Exemplaren verscheept tot juni 1983; daarmee de bestverkochte Intellivision-cartridge.

STERKTE & BEPERKING2 spelers

Veel vroege sporttitels kwamen het best tot hun recht met een menselijke tegenstander naast je.

De spellen waren geen perfecte sportsimulaties. Ze waren wel een vroege poging om niet slechts één beweging, maar de logica van een sport in software te vangen. De televisie werd scorebord, speelveld en scheidsrechter tegelijk.

06 / Buiten het stadion

De beste spellen gebruikten de console voor werelden die Atari niet vanzelf bood

Mattel groepeerde zijn catalogus aanvankelijk in ‘netwerken’ voor sport, actie, ruimte, strategie, onderwijs en kinderen. De gekleurde dozen maakten in de winkel duidelijk welk soort ervaring je kocht.

SPACE ACTION

Astrosmash

Vallende rotsen, een oplopend tempo en een slimme moeilijkheidsgraad maakten dit tot een toegankelijke scorejacht.

ACTION

Night Stalker

Een sfeervol doolhof met robots, vleermuizen en een wapen dat telkens opnieuw moest worden opgepakt.

STRATEGY

Utopia

Twee eilanden, economie en rampspoed: een vroege voorloper van het strategie- en godgamegenre.

ADVENTURE

AD&D: Cloudy Mountain

Verkennen, luisteren en beperkt zicht veranderden eenvoudige kerkers in een gespannen avontuur.

Ook derden als Activision, Imagic, Coleco en Parker Brothers brachten spellen uit. Daardoor verschenen arcadeconversies naast eigenzinnige titels als Microsurgeon, Beauty & the Beast en Happy Trails.

07 / De console kreeg een stem

Intellivoice liet spraak onderdeel van het spel worden

De Intellivoice-module uit 1982 werd tussen console en cartridge geplaatst. Niet alleen een gesproken openingszin, maar aanwijzingen en waarschuwingen konden nu rechtstreeks deel uitmaken van de besturing.

Mattel Intellivoice-spraaksynthesemodule
VOICE SYNTHESIS MODULE

“Bandits at three o’clock!”

In B-17 Bomber meldde de bemanning aanvallen en schade. Space Spartans gebruikte een boordcomputer als constante gesprekspartner, terwijl Bomb Squad gesproken instructies tot spelmechaniek maakte.

De techniek maakte indruk, maar slechts vijf uitgebrachte spellen ondersteunden de module. De extra aanschaf en dure spraak-ROM’s hielden een bredere doorbraak tegen.

08 / De computer die maar niet kwam

Het Keyboard Component veranderde een verkoopbelofte in een hoofdpijndossier

Vanaf de eerste reclame werd een uitgebreid toetsenbord beloofd dat de Intellivision in een echte thuiscomputer zou veranderen. Het Keyboard Component kreeg een 6502 voor invoer, 16 KB gedeeld RAM, een cassettestation en speciale software.

Belofte

Spelconsole én uitbreidbare computer.

Beperkte test

Duur Keyboard Component in kleine aantallen.

ECS

Goedkopere module met BASIC en los toetsenbord.

Het oorspronkelijke apparaat werkte, maar bleek te kostbaar en te complex voor massaproductie. Klachten over de jarenlange reclame trokken de aandacht van de Amerikaanse Federal Trade Commission. Mattel moest de beloofde mogelijkheid alsnog leveren.

Het goedkopere Entertainment Computer System bood een vereenvoudigde BASIC, cassette-opslag, een printeraansluiting en optionele muziektoetsen. Daarmee werd de letter van de belofte grotendeels ingelost, maar niet de droom van een krachtige gezinscomputer. Intellivision bleef in de praktijk vooral een spelcomputer.

09 / Kleiner, goedkoper, uitbreidbaarder

Intellivision II maakte de techniek compacter, maar de markt juist ingewikkelder

In 1983 verscheen een kleiner wit-grijs model met afneembare controllers en een externe voeding. Het nieuwe ontwerp verlaagde de productiekosten en maakte reparaties eenvoudiger.

De compactere wit-grijze Mattel Intellivision II met twee afneembare controllers
Intellivision II: technisch dezelfde familie, maar ontdaan van het houtmotief en de gouden huiskameruitstraling.

Via de System Changer kon het tweede model bovendien Atari 2600-cartridges afspelen. Dat kwam niet doordat Intellivision ineens de Atari emuleerde: de uitbreiding bevatte feitelijk zelf een complete Atari-compatibele chipset en gebruikte de console vooral voor voeding en tv-signaal.

Tegelijk verschenen Intellivoice, ECS, PlayCable en plannen voor Intellivision III en IV. De vele projecten toonden technische ambitie, maar versplinterden ook geld en aandacht op precies het moment dat de Amerikaanse consolemarkt instortte.

10 / Van Mattel naar INTV

De console overleefde zijn maker

Een spectaculaire groei eindigde in enorme verliezen, maar een kleiner bedrijf hield de catalogus nog jaren in leven.

  1. Proef in Fresno

    Mattel test de console met vier cartridges en krijgt voldoende vertrouwen voor een brede introductie.

  2. Nationale verkoop

    Intellivision wordt de belangrijkste uitdager van de Atari VCS.

  3. PlayCable

    De kabeldienst stuurt wisselende spellen via het televisienetwerk naar een speciale adapter.

  4. Intellivoice

    Spraaksynthese maakt hoorbare informatie onderdeel van enkele ambitieuze spellen.

  5. Intellivision II en ECS

    Een goedkoper model en computeruitbreiding verschijnen midden in een overvolle markt.

  6. Mattel Electronics sluit

    Na honderden miljoenen dollars verlies stopt Mattel de divisie.

  7. INTV Corporation

    Een opvolger verkoopt bestaande voorraad, een nieuw master system en nieuwe cartridges per postorder.

11 / Bronnen & verder lezen

Verder kijken

Beeldverantwoording

Intellivision-console — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP
Intellivision-controller — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP
Intellivoice — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP
Intellivision II — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; achtergrond vrijgemaakt, verkleind en omgezet naar WebP