Klassieker 07 / 1977
Commodore PET 2001:
een computer uit één stuk
Geen bouwpakket, losse terminal of televisie als beeldscherm. De PET bracht computer, monitor, toetsenbord en cassette samen in één metalen kast — een compleet apparaat dat direct klaarstond om te programmeren.
01 / Van rekenmachine naar computer
Commodore moest opnieuw beginnen
Halverwege de jaren zeventig verdiende Commodore vooral geld met typemachines en rekenmachines. Toen chipfabrikanten zelf complete rekenmachines gingen verkopen, werd die markt plotseling gevaarlijk. Een overname gaf Commodore een onverwachte uitweg.
Commodore nam in 1976 MOS Technology over. Daarmee kreeg het bedrijf niet alleen een eigen chipfabriek, maar ook de goedkope 6502-processor en ingenieur Chuck Peddle. Hij zag dat een microprocessor pas echt betekenis kreeg in een betaalbare, bruikbare computer.
Jack Tramiel gaf het team weinig tijd. Voor de Consumer Electronics Show van januari 1977 moest er een werkend systeem staan. Peddle en zijn collega’s ontwierpen daarom geen verzameling losse onderdelen, maar een machine die in één keer begrepen kon worden.
De PET 2001 verscheen in hetzelfde jaar als de Apple II en de TRS-80. Die drie worden vaak samen gezien als het keerpunt waarop de personal computer de hobbywerkplaats verliet. De PET koos van het drietal het nadrukkelijkst voor integratie: aansluiten, aanzetten en beginnen.
02 / Een apparaat uit de toekomst
De stalen kast vertelde het verhaal
De eerste PET lijkt op een kruising tussen een terminal, een laboratoriummachine en een futuristische typemachine. Juist dat uiterlijk maakte duidelijk dat dit geen experimentele printplaat meer was.
De elektronica zat onder een zwaar, wigvormig werkblad van plaatstaal. Daarboven stond de negen-inch monochrome monitor in een bijpassende behuizing. Aan de voorkant vormden een klein toetsenbord en een ingebouwde Datasette één bedieningspaneel. Er was geen aparte televisietoestel, cassetterecorder of stroomvoorziening nodig.
De kast kon als de motorkap van een auto omhoog. Daardoor bleef de enkele grote printplaat bereikbaar voor onderhoud, terwijl de computer in dagelijks gebruik gesloten en overzichtelijk bleef. Dat was een slimme combinatie van kantoorapparaat en microcomputer: stevig genoeg voor een klaslokaal, maar herkenbaar genoeg voor thuis.

De Datasette nam een flink deel van het werkblad in. Voor het toetsenbord bleef daardoor weinig ruimte over.

Het bovenste deel kon worden opgetild om de printplaat te bereiken. Een metalen stang hield de zware kast open.
03 / Het toetsenbordcompromis
Kleine toetsen, grote persoonlijkheid
Het chiclet-toetsenbord is het herkenbaarste én minst praktische onderdeel van de eerste PET. De kleine, vlakke toetsen leken eerder bij een rekenmachine te horen dan bij een typemachine.
De ingebouwde cassetterecorder dwong de ontwerpers het gewone toetsenblok sterk te verkleinen. Een opvallend numeriek gedeelte kreeg juist veel ruimte, passend bij Commodores verleden in rekenmachines en de hoop dat de PET ook administratief gebruikt zou worden.
Voor het intypen van korte BASIC-regels werkte de indeling, maar lange teksten waren vermoeiend. Commodore loste dit bij de PET 2001-N op met een volwaardig toetsenbord. De cassetterecorder verdween uit de kast en werd een extern apparaat. Daarmee verloor de PET een deel van zijn visuele charme, maar won hij veel als werkcomputer.
04 / Klaar bij het aanzetten
Drie vaste lagen maakten de PET direct bruikbaar
- 01
Commodore BASIC
De programmeertaal stond in ROM. Na het aanzetten verscheen meteen een prompt; een los besturingssysteem hoefde niet te worden geladen.
- 02
Schermeditor
De cursor kon over bestaande regels bewegen. Gebruikers verbeterden een opdracht direct op het scherm en voerden de gewijzigde regel opnieuw uit.
- 03
PETSCII
Grafische tekens, lijnen, speelkaarten en blokvormen maakten eenvoudige illustraties en spelbeelden mogelijk zonder echte bitmapgrafiek.
05 / Veertig bij vijfentwintig
Een tekstscherm waarop toch werelden ontstonden
De PET had geen kleur, geen sprites en geen vrij adresseerbaar beeldscherm zoals de Apple II. Hij toonde veertig tekens op vijfentwintig regels. Toch was het scherm veel meer dan een digitale typemachine.
De speciale tekens konden in gewone tekstcellen worden geplaatst en gespiegeld of omgekeerd worden weergegeven. Programmeurs bouwden er doolhoven, speelkaarten, ruimteschepen en diagrammen mee. De vormtaal kreeg later de naam PETSCII en reisde mee naar de VIC-20 en Commodore 64.
Het schermgeheugen was rechtstreeks toegankelijk. Met een korte BASIC-regel kon een teken op een bepaalde positie verschijnen. Dat nodigde uit tot experimenteren: een gebruiker zag onmiddellijk welk effect een getal, lus of POKE-opdracht had.
06 / Programma’s op geluid
De Datasette maakte opslag betaalbaar
Een gewone compactcassette was goedkoop en vertrouwd. De Datasette zette digitale gegevens om in geluidssignalen en schreef die op band.
Programma’s laden en bewaren duurde lang, maar de ingebouwde recorder maakte de handeling overzichtelijk. De PET vertelde wanneer de gebruiker op PLAY moest drukken. Een mechanische teller hielp bij het terugvinden van een programma op een band met meerdere bestanden.
Voor scholen en bedrijven werd schijfopslag al snel aantrekkelijker. Via de professionele IEEE-488-aansluiting kon de PET Commodore-diskdrives en printers aansturen en apparaten achter elkaar koppelen. Dat was duurder dan cassetteopslag, maar veranderde de compacte computer in het middelpunt van een serieus werkstation.
07 / Van huiskamer naar klas en kantoor
De PET vond zijn sterkste plek buiten de woonkamer
De eerste PET was uitnodigend voor hobbyisten, maar zijn opvolgers bleken vooral goed te passen in scholen, universiteiten, laboratoria en kleine bedrijven.
Een docent hoefde geen losse monitoren en recorders bij elkaar te zoeken. De stalen behuizing kon tegen intensief gebruik en BASIC maakte programmeren zichtbaar en direct. In Canada en delen van Europa werd de PET daardoor voor veel leerlingen de eerste computer die ze werkelijk mochten aanraken.
Dezelfde eigenschappen hielpen op kantoor. Met een beter toetsenbord, meer geheugen, diskdrives en printers konden latere modellen administratie, voorraadbeheer en tekstverwerking aan. In Europa verschenen ze vaak onder de naam CBM, omdat de naam PET niet overal vrij gebruikt kon worden.
Games waren nooit het enige doel, maar ze ontbraken niet. Tekstavonturen, strategiespellen en snelle arcadeklones gebruikten de PETSCII-tekens als bouwstenen. Juist de beperkingen maakten de software herkenbaar: spelwerelden bestonden uit letters, blokken en symbolen die slim in beweging werden gezet.
08 / De PET-familie
Van opvallend object naar zakelijke reeks
De eerste 2001 bepaalde de vorm. De modellen erna maakten het concept praktischer, groter en professioneler.
Commodore koopt MOS Technology
De 6502-processor en het team rond Chuck Peddle komen onder één dak met Commodore.
De PET 2001 verschijnt
Een complete computer met 4 of 8 KB RAM, ingebouwd scherm, chiclet-toetsenbord en Datasette.
PET 2001-N
Een volwaardig toetsenbord vervangt de kleine toetsen; opslag verhuist naar een externe recorder of diskdrive.
4000- en 8000-serie
Grotere schermen, meer geheugen en zakelijke 40- of 80-kolomsmodellen verbreden de familie.
SuperPET
Een onderwijsmodel met een extra Motorola 6809 en meerdere programmeertalen richt zich op universiteiten.
De huiskamer kiest de C64
Commodores nieuwe massacomputer legt het accent op kleur, geluid en lage prijs, maar bouwt voort op de 6502-basis.
09 / Bronnen & verder lezen
Verder kijken
- Smithsonian National Museum of American History — Commodore PET 2001
- Computer History Museum — 1977 timeline
- Computer History Museum — oral history of Chuck Peddle
- Commodore — PET 2001-8 Personal Computer User Manual (1978)
- Computer History Museum — Commodore PET Datasette
Beeldverantwoording
- Commodore PET 2001 — Rama & Musée Bolo, CC BY-SA 2.0 FR; uitgesneden en omgezet naar WebP
- PET-toetsenbord — Soupmeister, CC BY-SA 2.0; verkleind en omgezet naar WebP
- PET met geopende kast — Marcin Wichary, CC BY 2.0; verkleind en omgezet naar WebP
- PETSCII-schermvisual — eigen redactionele vormgeving