Homecomputers / Hoofdstuk 03

Atari:
van speelhal naar werkkamer

Atari werd groot met Pong en de VCS, maar bouwde daarna een van de technisch interessantste homecomputerfamilies van zijn tijd. De 400, 800, XL en XE brachten arcadeachtige graphics, vernieuwend geluid en serieus programmeerplezier naar huis.

Een Atari 800-homecomputer uit 1979
01 / ATARI 800De arcade-ervaring wordt programmeerbaar
Opgericht1972
VCS1977
Atari 400/8001979
Atari ST1985

01 / Eerst was er Pong

Een nieuw soort amusement

Toen Nolan Bushnell en Ted Dabney Atari in 1972 oprichtten, bestond de markt voor videogames nauwelijks. Pong maakte van een technisch experiment een publiekstrekker.

De eenvoudige tennisgame werd een sensatie in cafés en speelhallen. Atari leerde in korte tijd hoe je beeldschermen, besturing en elektronica tot een direct begrijpelijke spelervaring combineerde. Met Home Pong kwam die ervaring in 1975 ook in de huiskamer. Warenhuis Sears nam een grote bestelling af en verkocht het apparaat onder zijn eigen merk Tele-Games.

Een Atari Video Computer System, later bekend als de Atari 2600
Atari VCS / 2600De spelcomputer verscheen in 1977 als Video Computer System. De naam Atari 2600 werd pas in 1982 officieel gebruikt.

De volgende stap was veel belangrijker. De Atari Video Computer System uit 1977 speelde verwisselbare cartridges af. Het was niet de eerste spelcomputer die dat kon, maar wel de machine die het model groot maakte: één apparaat, steeds nieuwe software. De aangepaste 6507-processor, de TIA-chip voor beeld en geluid en slechts 128 bytes werkgeheugen dwongen programmeurs tot vindingrijkheid.

De verkoop kwam pas echt op gang toen Space Invaders in 1980 verscheen. Ook onafhankelijke makers ontdekten het platform. Activision, opgericht door voormalige Atari-programmeurs, liet met onder meer Pitfall! zien dat cartridges niet alleen van de fabrikant hoefden te komen. Zo ontstond het ecosysteem waarop de moderne console-industrie nog altijd is gebaseerd.

Het succes liep uiteindelijk vast in een overvolle markt, te veel matige spellen en onrealistische verkoopverwachtingen. E.T. werd het beroemdste symbool van de Amerikaanse videogamecrash van 1983, maar was niet de enige oorzaak. Tegen die tijd had Atari echter al iets anders in huis: computers die de speltechniek van het bedrijf combineerden met een toetsenbord, BASIC en uitbreidingsmogelijkheden.

02 / De Atari 400 en 800

Een homecomputer ontworpen door spelmakers

Atari kondigde de 400 en 800 in 1979 aan als twee uitvoeringen van hetzelfde krachtige ontwerp. De 400 was het betaalbare instapmodel; de 800 was de volwaardige computer.

Beide machines draaiden op een MOS 6502-processor van ongeveer 1,8 MHz. Dat vertelt maar een deel van het verhaal. Speciale chips namen veel werk uit handen: ANTIC bouwde het beeld regel voor regel op, CTIA en later GTIA verzorgden kleur en bewegende objecten, en POKEY regelde onder meer geluid, toetsenbord, seriële communicatie en controllerinvoer. De processor hoefde daardoor niet alles zelf te doen.

Atari 400Atari 800
Betaalbaar instapmodelLuxer en beter uitbreidbaar
Afwasbaar membraantoetsenbordVolwaardig mechanisch toetsenbord
Eén cartridgesleufTwee cartridgesleuven
Gericht op gezinnen en spellenGericht op serieus thuisgebruik

De Atari 400 kreeg een vlak membraantoetsenbord. Dat was stevig en bestand tegen gemorste limonade, maar lange teksten typen was geen genoegen. De Atari 800 bood een echt toetsenbord, intern uitbreidbaar geheugen en een behuizing die bijna overdreven degelijk was afgeschermd. Beide modellen hadden vier joystickpoorten—ideaal voor spellen met meerdere spelers—en gebruikten cartridges, cassettes of diskettes.

Ook de aansluiting van randapparatuur was vooruitstrevend. Via de Serial Input/Output-poort, kortweg SIO, konden diskdrives, printers en modems achter elkaar worden aangesloten. Elk apparaat had zijn eigen elektronica en identificatie. Voor de gebruiker leek het op een vroege, bedrijfseigen voorloper van plug-and-play.

Atari BASIC werd op cartridge meegeleverd of verkocht. De taal was niet de snelste BASIC-variant, maar maakte de computer toegankelijk. Veel bezitters leerden programmeren door listings uit tijdschriften over te typen, waarden te veranderen en te kijken wat er op het scherm gebeurde.

Wie geen eigen programma schreef, kon kiezen uit educatieve software, tekstverwerkers, grafische toepassingen en vooral een snel groeiende spelbibliotheek. De grens tussen computer en spelcomputer bleef bij Atari bewust dun.

03 / De geheime kracht

Vier chips, één herkenbaar karakter

  1. 01

    ANTIC

    Een beeldprocessor met display lists. Verschillende grafische modi konden op één scherm worden gecombineerd zonder dat de 6502 elke beeldlijn zelf hoefde te tekenen.

  2. 02

    CTIA en GTIA

    Deze chips bepaalden kleur en maakten de beweegbare “player/missile”-objecten mogelijk: Atari’s eigen variant op wat later algemeen sprites werd genoemd.

  3. 03

    POKEY

    Vier geluidskanalen gaven Atari-spellen een uitgesproken klank. De chip verzorgde daarnaast toetsenbord, timers, seriële invoer en analoge controllers.

04 / Software die de machine verkocht

Van Star Raiders tot M.U.L.E.

De beste Atari-software gebruikte de speciale hardware niet als extraatje, maar als uitgangspunt. Daardoor voelden de computers sneller en levendiger dan hun kloksnelheid deed vermoeden.

Star Raiders van Doug Neubauer was de vroege demonstratie bij uitstek: een driedimensionaal ruimtegevecht met sterrenkaart, verschillende gezichtspunten en een gevoel van snelheid dat in 1979 verbijsterend was. Het spel hielp overtuigen dat een homecomputer meer kon zijn dan een machine voor administratie of eenvoudige BASIC-programma’s.

Chris Crawfords Eastern Front (1941) bewees dat ook een complex strategiespel overzichtelijk en visueel aantrekkelijk kon zijn. Later verschenen klassiekers als M.U.L.E., Archon, Ballblazer en Rescue on Fractalus!. Veel daarvan kwamen ook voor andere systemen uit, maar de Atari-versies hadden vaak een bijzondere soepelheid en kleur.

Toch waren het geen consoles met een toetsenbord. Met AtariWriter kon je teksten maken, met tekenprogramma’s en de Atari Touch Tablet beelden creëren, en via modems verbinding leggen met bulletinboards. Muziek-, onderwijs- en programmeersoftware maakten de computer tot een open gereedschap. Juist de afwisseling tussen spelen en maken gaf de 8-bit Atari zijn aantrekkingskracht.

05 / De XL-generatie

Mooier, goedkoper en eindelijk 64K

Begin jaren tachtig werden de oorspronkelijke 400 en 800 te groot en te duur om te produceren. Atari moest bovendien reageren op de agressieve prijsverlagingen van Commodore.

De Atari 1200XL uit 1983 zag er modern uit en bood 64 KB geheugen, maar was duur en bleek niet volledig probleemloos samen te werken met oudere software en uitbreidingen. Het model verdween snel. De daaropvolgende 600XL en 800XL waren een veel overtuigender antwoord: compacter, goedkoper te bouwen, voorzien van ingebouwd Atari BASIC en uitgerust met een Parallel Bus Interface voor uitbreidingen.

Een Atari 800XL-homecomputer
Atari 800XL, 1983De 800XL combineerde 64 KB geheugen en ingebouwd BASIC met een slanker ontwerp. Voor veel Europese gebruikers is dit dé klassieke Atari-homecomputer.

De 600XL had aanvankelijk 16 KB geheugen en was bedoeld als opvolger van de 400. De 800XL kreeg 64 KB en groeide uit tot het succesvolste model van de reeks. Technisch bleef hij herkenbaar een Atari 8-bit. Bestaande spellen en randapparatuur bleven daardoor grotendeels bruikbaar, terwijl de machine er naast een Commodore 64 of Sinclair ZX Spectrum minder log uitzag.

Toch kon Atari zijn technische voorsprong niet volledig omzetten in marktdominantie. Prijzen wisselden snel, leveringen waren soms onregelmatig en het bedrijf moest tegelijk concurreren in speelhallen, consoles en computers. De naam Atari riep bovendien zo sterk “games” op dat serieuze computerkopers het merk niet altijd als eerste overwogen.

06 / XE: een tweede leven

De 8-bit familie overleeft de crisis

Na de verliezen van 1983 verkocht Warner Communications in 1984 Atari’s consumentendivisie aan Jack Tramiel. De voormalige Commodore-topman maakte van kostenbeheersing zijn eerste prioriteit.

Een Atari 130XE-homecomputer
Atari 130XE, 1985De vernieuwde behuizing sloot aan bij de Atari ST. Dankzij bankswitching kon de 130XE 128 KB geheugen gebruiken zonder de compatibiliteit met 8-bitsoftware los te laten.

De 65XE en 130XE uit 1985 kregen een grijze, hoekige vormgeving die aansloot bij de nieuwe ST. Onder de buitenkant bleef de vertrouwde 8-bitarchitectuur bestaan. De 65XE bood 64 KB, de 130XE 128 KB. Met bankswitching kon software extra geheugen aanspreken, hoewel de 6502 nooit alles tegelijk zag.

In 1987 verpakte Atari dezelfde techniek nog eenmaal als spelcomputer. De Atari XE Game System, of XEGS, werd geleverd met een afneembaar toetsenbord en kon zowel cartridges als klassieke Atari-randapparatuur gebruiken. Het was geen groot commercieel succes, maar wel de duidelijkste bevestiging dat Atari’s computer- en consolewerelden altijd familie van elkaar waren geweest.

07 / De sprong naar 16-bit

De Atari ST begint opnieuw

Terwijl de XE-reeks de bestaande gebruikers bediende, werkte het nieuwe Atari onder Jack Tramiel aan een veel krachtiger computer. De ST liet in 1985 zien dat een grafische 16/32-bitmachine niet de prijs van een Apple Macintosh hoefde te kosten.

  1. 520ST

    Een Motorola 68000, 512 KB geheugen, muis en grafische GEM-interface brachten de mogelijkheden van duurdere computers binnen bereik.

  2. 1040ST

    Met 1 MB geheugen in de toetsenbordbehuizing bood de 1040ST opvallend veel computer voor zijn prijs.

  3. De muzikantencomputer

    Ingebouwde MIDI-poorten en betrouwbare timing maakten de ST tot een vaste waarde in studio’s. Cubase en Notator begonnen hier hun lange geschiedenis.

  4. Een bureaublad voor thuis

    Vensters, pictogrammen en een muis maakten de overgang van BASIC-commando’s naar grafisch computergebruik zichtbaar.

De ST was technisch geen voortzetting van de 400 en 800. Toch bleef de filosofie herkenbaar: gebruik slimme hardware om een krachtige machine betaalbaar te maken, en laat spel, creativiteit en serieus werk naast elkaar bestaan. Daarmee werd Atari veel meer dan het bedrijf van Pong of de 2600. Het werd een van de merken die bepaalden wat een homecomputer kon zijn.

08 / Bronnen & verder lezen

Verder ontdekken

Beeldverantwoording