Buitenbeentje B06 / 1987–1991

Atari XEGS:
de console met twee opstartschermen

Zet hem zonder toetsenbord aan en Missile Command verschijnt. Sluit het toetsenbord aan en Atari BASIC wacht op instructies. Eén kabel voegde niet alleen toetsen toe — hij veranderde wat de machine dacht te zijn.

Atari XE Game System met bijpassende joystick
CONSOLESTANDaanzetten · geen cartridge · Missile Command
Introductie1987
Processor6502C · 1,77/1,79 MHz
Geheugen64 KB RAM
Speciale chipsANTIC · GTIA · POKEY

01 / De splitsing bij het aanzetten

Voordat de XEGS de eigenaar vroeg wat hij moest doen, keek hij eerst wat er was aangesloten

De meeste apparaten verraden hun identiteit al voordat de stroomknop wordt aangeraakt: een console start een spel, een computer toont een cursor. De XEGS stelde die beslissing uit tot het opstarten.

GEEN TOETSENBORDMISSILE COMMANDde machine voert uit
OF
TOETSENBORD AANGESLOTENREADYde machine luistert

Een cartridge ging voor beide routes. Met de pastelkleurige consoleknoppen konden ook diskette- en cassettestarts worden gekozen. Dit was geen vermomming rond één ‘echte’ machine; Atari bouwde verschillende mogelijke beginnen in hetzelfde ROM.

02 / Een stamboom in de kast

Ataris nieuwste spelcomputer droeg de architectuur van een computer uit 1979

In de kern was de XEGS een opnieuw vormgegeven 65XE: een 6502C-processor, 64 KB RAM en de speciale ANTIC-, GTIA- en POKEY-chips die afstamden van de Atari 400 en 800. Die afkomst bracht bijna acht jaar softwarekennis mee.

1979
400 / 800
→1983
XL
→1985
XE
→1987
XEGS

Ouderdom was zwakte en voordeel tegelijk. De graphics oogden naast NES en Master System niet meer nieuw, maar programmeurs wisten inmiddels precies hoe ANTIC werelden liet scrollen en POKEY een herkenbaar metalen geluid gaf.

03 / De kabel die de categorie veranderde

Het losse toetsenbord was geen computeraccessoire — het vormde de grens om de computer

Het bijpassende toetsenbord ging in de linkerkant. Zodra het was aangesloten, werden functietoetsen, tekstinvoer en Atari BASIC Revision C normale onderdelen van het apparaat. Zonder toetsenbord bepaalden de pastelknoppen en joystick het gezicht.

Atari XEGS met aangesloten los toetsenbord
COMPUTERSTANDhet toetsenbord verandert de opstartroute
Los toetsenbord van de Atari XEGS
DE GRENSéén kabel tussen twee categorieën

Daarmee was de XEGS eerlijker dan veel consoles die uit computers voortkwamen. Atari deed niet alsof de computerafkomst verdwenen was, maar stopte die afkomst in een tweede doos en liet de koper bepalen wanneer het toetsenbord werd aangesloten.

04 / Een beeld dat door samenwerking ontstond

Ataris speciale chips verdeelden het maken van een spel nog altijd over afzonderlijke taken

ANTIC las beeldinstructies en verplaatste gegevens naar het scherm. GTIA verzorgde kleuren en player-missile-graphics. POKEY maakte vierkanaalsgeluid en regelde tegelijk toetsenbord, timers en seriële communicatie.

ANTICdisplay lists
scrolling
GTIAkleur
bewegende objecten
POKEYgeluid
invoer en I/O
6502Cspellogica
1,79 MHz

Die werkverdeling was in 1979 opmerkelijk vooruitstrevend. In 1987 was vooral het voortbestaan bijzonder: Ataris modernst ogende 8-bitproduct sprak nog altijd een beeldtaal van vóór de consolecrash.

05 / De poort die de wereld openhield

Dankzij SIO ging ‘computer worden’ veel verder dan alleen toetsen aansluiten

Aan de achterkant behield Atari de Serial Input/Output-aansluiting. Diskdrives, cassetterecorders, printers en modems konden achter elkaar worden gekoppeld, zoals bij eerdere XL- en XE-computers.

Achterzijde van de Atari XEGS met audio-, video-, SIO- en stroomaansluitingen
AUDIO · VIDEO · TELEVISIE · SIO · STROOMde achterkant hoort nog bij een computer
XEGS→DISKDRIVE→PRINTER→MODEM

Hier ligt het wezenlijke verschil met de Commodore 64GS. Commodore verborg computeraansluitingen om het product te versmallen. Atari behield ze en maakte uitbreiding onderdeel van de belofte.

06 / Een bibliotheek vóór de introductie

Compatibiliteit loste het probleem van lege schappen op en schiep een ouderdomsprobleem

De meeste cartridges, diskettes, cassettes en randapparaten voor XL en XE konden worden gebruikt. Atari bracht ook oudere titels opnieuw uit in zilverkleurige verpakkingen, zodat de XEGS met veel meer software begon dan een volledig nieuwe console.

19791987

Maar een oude catalogus is nog geen voorwaartse beweging. Spellen als Archon, Choplifter! en Rescue on Fractalus! bewezen de kwaliteit van Ataris computercultuur, maar nieuwe etiketten maakten er geen actuele exclusives van.

07 / Een speelhallegende in permanent geheugen

Het ingebouwde Missile Command maakte een lege console bruikbaar — en het verleden onmiskenbaar

Zonder cartridge en toetsenbord ging de machine rechtstreeks naar Ataris 8-bitversie van Missile Command. Dat was elegant productontwerp: er viel altijd iets te spelen, ook wanneer de eigenaar alleen het basispakket had uitgepakt.

1980 → 1987

Maar de keuze dateerde het aanbod ook. Nintendo leverde Super Mario Bros. of Duck Hunt mee als verklaring van het heden van zijn platform. Atari bouwde een van zijn mooiste herinneringen in.

08 / Een pakket dat iedere identiteit demonstreerde

De luxeset was minder een doos met extra’s dan een zorgvuldig opgebouwd argument

De joystick liet vertrouwde Atari-actie zien. Het XG-1-lichtpistool en Bug Hunt vormden een antwoord op Nintendo’s schieten in de huiskamer. Het toetsenbord en Flight Simulator II toonden diepgang die een eenvoudige console niet bood.

METEENMissile Commandingebouwd in ROM
MIKKENBug HuntXG-1-lichtpistool
VLIEGENFlight Simulator IItoetsenbord en geduld

Het was een bijna letterlijke demonstratie: speelhal, lichtpistoolspel en simulatie in één aankoop. Wat ontbrak was één ervaring die de machine zo duidelijk kon definiëren als Mario dat voor de NES deed.

09 / Vier werkwoorden in pastel

Start, Select, Option en Reset vertaalden computerrituelen naar consolebediening

De vier ronde knoppen erfden functies van Ataris computertoetsenborden, maar verhuisden naar de console. Met zachtblauw, geel, roze en lila lieten ze technische opstartkeuzes vriendelijk lijken.

STARTSELECTOPTIONRESET

Combinaties die tijdens het aanzetten werden ingedrukt kozen diskette, cassette, BASIC, zelftest of het ingebouwde spel. Onder het vriendelijke oppervlak bleef de XEGS een machine waarvan het begin door de vingers van de gebruiker kon worden geprogrammeerd.

10 / Atari concurreerde met Atari

De XEGS kwam terecht in een productreeks die al met zichzelf van mening verschilde

In 1987 verkocht Atari nog de goedkope 2600 en de 7800-console, terwijl de ST-computers een krachtigere toekomst vertegenwoordigden. De XEGS vulde de ruimte ertussen met techniek uit de 65XE.

GOEDKOPE CONSOLE2600
ACTUELE CONSOLE7800
MENGVORMXEGS
16-BITCOMPUTERST

Voor Atari beperkte hergebruik van beproefde onderdelen het risico en bracht het computersoftware in speelgoedwinkels. Voor een koper werd het antwoord op een eenvoudige vraag ingewikkelder: welke Atari was Ataris toekomst?

11 / Geen halve computer, maar twee volledige uitnodigingen

De XEGS weigerde niet te kiezen; hij liet de eigenaar juist telkens opnieuw kiezen

Als console bood hij cartridges, joystickbediening en een ingebouwd spel. Als computer bood hij BASIC, opslag, printen, telecommunicatie en een volwassen programmabibliotheek. Geen van beide helften was nep.

SPEEL
NU
↔MAAK
HIERNA

Die flexibiliteit maakt de XEGS interessanter dan zijn bescheiden marktpositie doet vermoeden. Het basisidee voelt nu vertrouwd: een apparaat verandert van rol zodra een toetsenbord of dock wordt aangesloten. Atari bouwde die omschakeling in 1987 in een 8-bitmachine — en maakte haar bij iedere start zichtbaar.

12 / De laatste vorm van 8-bit-Atari

Een computerfamilie stak over naar het consoleschap en nam haar hele geschiedenis mee

De XEGS was niet het begin van een platform, maar een laatste manier om een platform uit 1979 te rangschikken.

  1. Atari 400 en 800

    ANTIC, GTIA en POKEY leggen de architectuur van Ataris 8-bitcomputers vast.

  2. De XL-generatie

    De 600XL en 800XL maken de familie kleiner, goedkoper en beter onderling bruikbaar.

  3. 65XE en 130XE

    Het Atari van Jack Tramiel geeft de reeks een vormgeving die bij de nieuwe ST-computers past.

  4. XE Game System aangekondigd

    Atari verlengt zijn computerfamilie en voegt naast 2600 en 7800 nog een console toe.

  5. Basis- en luxepakket verschijnen

    Het ene legt de nadruk op direct joystickspel; het andere voegt toetsenbord, lichtpistool en software toe.

  6. Oude spellen keren terug in zilver

    Een reeks computertitels wordt opnieuw uitgebracht als XE Video Game-cartridge.

  7. Atari Lynx

    Ataris aandacht verschuift naar een werkelijk nieuwe draagbare kleurenarchitectuur.

  8. De 8-bitreeks sluit

    Productie en actieve ondersteuning stoppen na meer dan tien jaar compatibele machines.

13 / Bronnen & verder lezen

Verder ontdekken

Beeldcredits

XEGS met joystick — Raimond Spekking, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP
XEGS met toetsenbord — Raimond Spekking, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP
XEGS-toetsenbord — Bilby, CC BY 3.0; verkleind en omgezet naar WebP
XEGS-aansluitingen — Raimond Spekking, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP