Mislukte beloften / Aflevering 3

Videotex: het internet vóór het internet

Nieuws lezen, reizen boeken, berichten versturen en informatie opzoeken via de televisie — lang voordat het web bestond.

Demonstratie van Viditel op een televisiescherm tijdens de Firato van 1980
Viditel op de Firato in Amsterdam, augustus 1980: een telefoonlijn veranderde de televisie in een toegangspoort tot elektronische informatie.

01 / De belofte

De wereld achter een paginanummer

Op de televisie verschijnt geen omroepster, voetbalwedstrijd of Amerikaanse serie, maar een menu.

Met een toetsenbord of afstandsbediening kiest de gebruiker een nummer. Even later staat het laatste nieuws op het scherm. Nog een paar toetsen en er verschijnen beurskoersen, een reisaanbieding of de vertrektijd van een trein.

Daarvoor is geen personal computer nodig. De televisie is al aanwezig, de telefoonlijn ligt al in huis en ergens in een rekencentrum wacht een enorme databank. De gebruiker hoeft alleen verbinding te maken.

Dit was de belofte van videotex: elektronische informatie voor gewone huishoudens en bedrijven. Kranten, telefoongidsen, catalogi en formulieren konden digitaal worden. Winkelen, bankieren, reserveren en berichten versturen hoefden niet langer aan een balie, per brief of telefonisch met een medewerker.

Het klonk als internet voordat bijna iemand zich een internet kon voorstellen. Toch sprak men nog niet over websites, browsers of hyperlinks, maar over viewdata, Prestel, Bildschirmtext, Minitel en in Nederland vooral Viditel.

02 / Interactieve televisie

Teletekst met een telefoonlijn

Videotex leek op teletekst, maar er was één beslissend verschil: de gebruiker kon iets terugsturen.

Teletekst werd samen met het televisiesignaal uitgezonden. De kijker koos een paginanummer, maar iedereen ontving voortdurend dezelfde verzameling pagina’s. Bij videotex belde een terminal of aangepaste televisie via de telefoonlijn een centrale computer. De gebruiker vroeg een pagina op en de computer stuurde precies die pagina terug.

De Britse Post Office-ingenieur Sam Fedida werkte vanaf het begin van de jaren zeventig aan zo’n dienst. Zijn techniek vormde de basis voor het Britse Prestel, dat in 1979 commercieel van start ging.

Het beeld bestond uit grote gekleurde letters en eenvoudige blokgrafiek. Foto’s waren onmogelijk en een pagina verscheen soms zichtbaar regel voor regel. Toch was het resultaat indrukwekkend: de televisie was geen ontvanger meer, maar een toegangspoort tot een levende informatiebron.

De bediening moest eenvoudig zijn. In plaats van computercommando’s koos de gebruiker genummerde opties. Die overzichtelijkheid zou later ook een beperking blijken.

03 / Nederland belt Viditel

De PTT bouwt een informatiemedium

In Nederland demonstreerde de PTT viewdata in 1978 op de Firato. Op 7 augustus 1980 begon de praktijkproef met Viditel.

De naam combineerde vidi — Latijn voor ‘ik heb gezien’ — met telefoon: informatie die je via de telefoon kon zien. Bedrijven en instellingen leverden pagina’s aan; de PTT beheerde de infrastructuur en centrale computers. Gebruikers konden nieuws, weerberichten, financiële informatie, reistijden en productinformatie opvragen.

G.M. van Veldhoven, Chriet Titulaer en J.G. Stappers tijdens een Viditel-studiedag in 1981
Een nieuw maatschappelijk mediumG.M. van Veldhoven, Chriet Titulaer en J.G. Stappers tijdens een studiedag over non-profitorganisaties op Viditel, oktober 1981.

De overheid nam de ontwikkeling serieus. Een speciale stuurgroep onderzocht techniek, privacy, auteursrecht, commerciële informatie en maatschappelijke gevolgen. In 1984 besloot de regering Viditel definitief in te voeren. Nederland mocht niet achterblijven op het snel groeiende terrein van informatie en informatietechnologie.

Videotex moest informatie toegankelijker maken, bedrijven moderniseren en uiteindelijk ook particulieren vertrouwd maken met de informatiemaatschappij. De overheid verwachtte dat zakelijk gebruik eerst het draagvlak zou vormen en de huishoudens daarna zouden volgen. Viditel kwam inderdaad in kantoren terecht, maar nauwelijks in Nederlandse huiskamers.

04 / De werkelijkheid

Een dure blik op de toekomst

Een complete installatie kon duizenden guldens kosten — en daarna begon de meter pas te lopen.

Voor Viditel was een terminal, aangepaste televisie of homecomputer met modem nodig. Een speciaal bedoelde terminal kostte aanvankelijk volgens het HomeComputerMuseum ongeveer vijfduizend gulden. Daar kwamen abonnement, telefoonkosten en soms een bedrag per opgevraagde pagina bij.

Omdat de verbinding tijdens het raadplegen openbleef, tikte de rekening door zolang iemand zocht of las. Op het latere web kon een gebruiker vrij doorklikken en verdwalen; bij Viditel hing boven iedere keuze een denkbeeldige taximeter.

De telefoon was tijdens het gebruik bezet. Tekst kwam sneller dan met de post, maar naar moderne maatstaven tergend langzaam. Het scherm bood weinig ruimte en de blokkerige vormgeving maakte lange teksten vermoeiend.

In 1982 telde Viditel ongeveer vijfduizend gebruikers. Voor een experimenteel netwerk was dat niet niets. Voor een nieuw massamedium was het veel te weinig.

05 / Het aanbod

Het kip-en-eiprobleem

Een informatiedienst wordt pas aantrekkelijk met veel diensten. Leveranciers maken die pas wanneer er genoeg gebruikers zijn.

Voor een krant, winkel of reisorganisatie was het maken en actualiseren van pagina’s extra werk. Tekst moest worden ingekort, informatie in een vast schermformaat geplaatst en navigatie zorgvuldig genummerd. Voor slechts enkele duizenden bezoekers was die investering moeilijk terug te verdienen.

Voor gebruikers gold het omgekeerde. Waarom dure apparatuur en een abonnement nemen als het aanbod nog beperkt was? De krant lag iedere ochtend op de mat, de telefoongids stond in de kast en voor een vakantie kon je naar het reisbureau.

Videotex concurreerde tegelijk met kranten, telefoon, post, catalogi, winkels en balies. Elk alternatief was vertrouwd en vaak goedkoper. De overheid erkende in 1984 dat de gewenning langzamer verliep dan verwacht en dat een snelle doorbraak naar een breed publiek uitbleef.

06 / De Franse uitzondering

Minitel vond de ontbrekende knop

Frankrijk maakte de terminal gratis en bouwde daarmee het eerste massale online netwerk voor consumenten.

Een Franse Minitel 2-terminal met ingebouwd toetsenbord
Gratis toegangDe inklapbare Minitel-terminal maakte elektronische diensten bereikbaar zonder dat huishoudens eerst een computer hoefden te kopen.

France Télécom stelde eenvoudige terminals gratis beschikbaar aan telefoonabonnees. De apparaten heetten Minitels; de officiële dienst was Télétel. Een huishouden hoefde geen dure computer te kopen. Het apparaat stond er al.

Gebruikers betaalden via hun telefoonrekening voor de tijd op een dienst. Een deel van dat bedrag ging naar de aanbieder. Ondernemers konden daardoor meteen inkomsten ontvangen zonder zelf abonnementen, betalingen en facturen te organiseren.

Fransen zochten telefoonnummers op, lazen nieuws, reserveerden treinkaartjes, deden bankzaken, stuurden berichten en bezochten chat- en contactdiensten. In de jaren negentig waren er tientallen miljoenen gebruikers.

Het succes bewees dat videotex wel degelijk dagelijks leven kon worden — als toegang eenvoudig en goedkoop genoeg was en het netwerk voldoende diensten bood.

07 / De ommuurde tuin

Waarom videotex geen internet was

Een nationale exploitant bepaalde de poort, de route, de techniek en de betaling.

Videotexsystemen waren sterk gecentraliseerd. Gebruikers bewogen door genummerde menu’s en vooraf ontworpen routes. Nationale systemen gebruikten niet altijd dezelfde standaarden: een dienst op Prestel, Viditel of Bildschirmtext was niet automatisch vanuit ieder ander netwerk bereikbaar.

Het latere web werkte anders. Iedereen met een server kon een website publiceren. Een hyperlink kon zonder toestemming naar een pagina aan de andere kant van de wereld wijzen. Open afspraken maakten van verschillende computers en netwerken één groter geheel.

Videotex was een ommuurde tuin: ordelijk, controleerbaar en overzichtelijk, maar afhankelijk van de poortwachter. De centrale opzet maakte uniforme bediening, kwaliteitscontrole en betaling mogelijk. Toen pc’s en modems algemener werden, wilden gebruikers echter niet alleen informatie raadplegen. Ze wilden zelf publiceren, bestanden uitwisselen, discussiëren en tussen netwerken springen.

08 / Van informatie naar ontmoeting

Mensen bleken de aantrekkelijkste inhoud

De ontwerpers dachten in pagina’s en databanken. De geliefdste online toepassingen bleken vaak sociaal.

Binnen Minitel trokken berichten, chatdiensten en contactadvertenties veel bezoekers. Mensen wilden niet alleen weten wat de trein deed of hoeveel een aandeel kostte. Ze wilden elkaar ontmoeten, vragen stellen, flirten, handelen en discussiëren.

Dezelfde les was zichtbaar bij bulletinboards en commerciële diensten als CompuServe. Een eenvoudige berichtenruimte kon aantrekkelijker zijn dan een elektronische encyclopedie. De waarde van een netwerk zat niet alleen in de centrale computer, maar in de andere mensen die bereikbaar werden.

Videotex kon communicatie aanbieden, maar bleef ogen als een elektronisch naslagwerk. Het web maakte deelname veel vrijer: een gebruiker kon lezer, schrijver, verkoper en uitgever tegelijk zijn.

09 / Waarom het mislukte

Veel kleine remmen op dezelfde toekomst

Videotex mislukte buiten Frankrijk niet door één verkeerde beslissing. De beperkingen versterkten elkaar.

De toegang was te duur. Apparatuur, abonnementen, telefoontikken en paginatarieven schrikten nieuwsgierige thuisgebruikers af.

Het aanbod groeide te langzaam. Zonder gebruikers investeerden leveranciers niet; zonder diensten namen consumenten geen aansluiting.

Bestaande alternatieven waren goed genoeg. Krant, telefoon, catalogus en reisbureau waren vertrouwd en direct beschikbaar.

De techniek was beperkt. Trage verbindingen, kleine tekstschermen en blokgrafiek konden nauwelijks concurreren toen computers krachtiger werden.

De nationale systemen vormden eilanden. Verschillende standaarden en exploitanten stonden een werkelijk internationaal netwerk in de weg.

De gebruiker bleef vooral consument. Zelf publiceren en communiceren was minder open dan later op internet.

Het businessmodel remde ontdekking. Betalen per minuut of pagina veranderde rondkijken in een financiële beslissing.

10 / Wat ervan overbleef

Een andere route naar de digitale samenleving

Videotex voorspelde correct dat telefoonlijn en beeldscherm samen een nieuw informatiemedium konden vormen.

  1. BELOFTEAlles via de televisie

    Nieuws, gidsen, boekingen en berichten kwamen uit een centrale databank.

  2. REMDure toegang

    Apparatuur en een tikkende telefoonrekening hielden het publiek weg.

  3. UITZONDERINGMinitel

    Gratis terminals en eenvoudige betaling creëerden in Frankrijk een massamarkt.

  4. ERFENISOnline dagelijks leven

    Bankieren, boeken, chatten en digitale platforms werden later alsnog gewoon.

Viditel werd in 1989 opgevolgd door Videotex Nederland, dat in 1997 stopte toen internet snel terrein won. Minitel hield het vol tot 30 juni 2012. De mislukte belofte zat niet in de online diensten, maar in de dure, gesloten en centraal georganiseerde vorm. Wie in 1980 op een blokkerig Viditel-scherm het weer of een beurskoers opzocht, keek niet naar het internet. Maar hij keek wel door een klein venster naar bijna alles wat later normaal zou worden.

11 / Bronnen & beeld

Lees en kijk verder

Beeldverantwoording

Viditel op de Firato — Hans van Dijk / Anefo / Nationaal Archief, CC0; verkleind en omgezet naar WebP
Viditel-studiedag — Anefo / Nationaal Archief, CC0; verkleind en omgezet naar WebP
Minitel 2 — Frédéric Bisson, CC BY 2.0; verkleind en omgezet naar WebP