Mislukte beloften / Aflevering 2

De papierloze samenleving

Computers zouden archiefkasten, formulieren, brieven en stapels rapporten overbodig maken. Toch begon de printer juist aan een ongekende opmars.

Een Xerox Alto-computer met beeldscherm, toetsenbord, muis en akkoordentoetsenbord
De Xerox Alto liet al in 1973 zien hoe documenten, e-mail en een grafische werkomgeving op een scherm konden samenkomen.

01 / De belofte

Een bureau zonder stapels

Geen uitpuilende ordners, zoekgeraakte memo’s of kasten vol dossiers. Alle informatie verschijnt op een beeldscherm, wordt met één druk op de knop verzonden en is binnen enkele seconden terug te vinden.

Dat was het kantoor van de toekomst zoals het in de jaren zeventig en tachtig werd voorgesteld. De computer zou niet alleen sneller rekenen, maar de hele levensloop van een document veranderen. Teksten hoefden niet meer te worden getypt, gecorrigeerd, overgetypt, gekopieerd en rondgebracht. Ze konden elektronisch worden gemaakt, aangepast, opgeslagen en verstuurd.

Als een document digitaal ontstond en digitaal werd bezorgd, waarom zou het dan nog op papier moeten bestaan? De typemachine, het kopieerapparaat, de postkamer en uiteindelijk zelfs de archiefkast konden verdwijnen.

Niet alleen kantoren zouden veranderen. Bibliotheken pasten straks in een computer, kranten verschenen op een scherm en overheden wisselden gegevens elektronisch uit. Minder papier betekende bovendien minder afval en opslagruimte. De papierloze samenleving klonk modern, voordelig én milieuvriendelijk.

02 / Het kantoor van 1995

De toekomst stond bij Xerox PARC

In 1975 beschreef George Pake, hoofd van Xerox’ onderzoekscentrum PARC, een bureau waarop documenten en berichten rond 1995 via een beeldscherm zouden verschijnen.

Dat was geen los fantasietje. De Xerox Alto uit 1973 had een grafische interface, muis, vensters, elektronische post en tekstverwerker. Via Ethernet konden computers bestanden delen en documenten naar een laserprinter sturen. Tekst stond niet langer vast zodra een typiste hem had aangeslagen: een alinea kon worden verplaatst en een fout hersteld zonder een hele pagina opnieuw te typen.

Met what you see is what you get verscheen de opmaak al vóór het afdrukken op het scherm. Wie zo’n systeem zag, kon gemakkelijk denken dat papier zijn langste tijd had gehad.

In 1978 gaf informatiewetenschapper F.W. Lancaster de gedachte een bredere vorm met Toward Paperless Information Systems. Elektronische informatie zou niet alleen het kantoor veranderen, maar ook bibliotheken en wetenschappelijke communicatie. De voorspelling kreeg zo zowel een populaire als wetenschappelijke onderbouwing.

03 / De bouwstenen

De techniek leek er klaar voor

In de jaren tachtig kwamen de onderdelen van het papierloze kantoor ook buiten onderzoekslaboratoria beschikbaar.

Tekstverwerkers maakten corrigeren eenvoudig. Personal computers verschenen op bureaus, lokale netwerken verbonden afdelingen en elektronische post begon de interne memo te vervangen. Grotere harde schijven boden ruimte aan digitale dossiers.

WordStar, WordPerfect en later Microsoft Word maakten tekst flexibel. Knippen en plakken waren niet langer handelingen met schaar en lijm, maar commando’s. Thuis konden brieven, adressenlijsten en huishoudelijke gegevens op diskette worden bewaard.

Opvallend genoeg leende de computer zijn hele beeldtaal van papier. Een document kreeg pagina’s, marges en een lettertype. Bestanden verdwenen in mappen en het scherm werd een bureaublad. Midden op dat digitale bureau stond bovendien een opdracht die de papierloze toekomst voorlopig zou uitstellen: Afdrukken.

04 / De paradox

De printer won

Dezelfde ontwikkelingen die papier overbodig moesten maken, maakten het juist veel eenvoudiger om papier te produceren.

Een medewerker naast een Xerox 9700-laserprinter in 1977
Snelheid op industriële schaalDe Xerox 9700 uit 1977 kon 120 pagina’s per minuut produceren — een indrukwekkend product van het papierloze onderzoekslaboratorium.

Met een typemachine was ieder extra exemplaar werk. Een computerbestand kon onbeperkt worden aangepast en opnieuw worden afgedrukt. Laserprinters leverden snel scherpe pagina’s, matrixprinters brachten afdrukken naar kleinere kantoren en woningen, en inkjetprinters maakten kleur betaalbaar.

Daardoor ontstonden niet alleen digitale versies van bestaande stukken, maar ook veel méér versies. Een concept werd geprint om na te kijken, daarna nog eens met correcties en vervolgens voor iedere deelnemer aan een vergadering. Een rapport van honderd pagina’s kon met één opdracht in tienvoud verschijnen.

E-mail maakte verspreiding moeiteloos, maar aanvankelijk niet het lezen vanaf een scherm. Berichten, bijlagen, artikelen, handleidingen en webpagina’s rolden alsnog uit de printer. De computer schafte papier niet af; hij veranderde iedere gebruiker in een kleine uitgever.

05 / De kracht van papier

Meer dan een informatiedrager

Voorspellers bekeken papier vooral als een plek voor woorden. In het dagelijks werk deed het veel meer.

Vellen konden naast elkaar worden gelegd, pagina’s bleven tegelijk zichtbaar en een lezer kon bladeren, onderstrepen of in de kantlijn schrijven. De plaats van een tekst op de pagina hielp om informatie terug te vinden.

Papier had geen stroom, wachtwoord, programma of opstarttijd nodig. Het kon worden meegenomen, doorgegeven of op een bureau gelegd als zichtbare herinnering. Een handtekening voelde officieel en een stapel kopieën liet iedereen tijdens een vergadering naar dezelfde paginanummers kijken.

Abigail Sellen en Richard Harper beschreven in The Myth of the Paperless Office (2002) papier als onderdeel van werkprocessen: lezen, vergelijken, ordenen, overleggen en onthouden. Volgens hun samenvatting kon de invoering van e-mail in een organisatie het papierverbruik gemiddeld zelfs met veertig procent verhogen.

06 / Eerst printen, dan lezen

Het scherm verloor van het vel

Oude beeldschermen waren klein, zwaar en relatief onscherp. Langdurig lezen was vermoeiend en vergelijken betekende wisselen tussen vensters.

Correcties gingen op papier sneller en vrijer. Met een pen kon iemand een pijl trekken, een zin omcirkelen of een vraag in de marge zetten. Digitale opmerkingen bestonden wel, maar verschilden per programma en voelden minder direct.

Daar kwam onzekerheid bij. Was het bestand goed opgeslagen? Kon de ontvanger het formaat openen? Stond de nieuwste versie op de diskette, netwerkschijf of computer? Een afdruk gaf een tijdelijk maar tastbaar antwoord: dit is de versie die nu wordt besproken.

Zo ontstond een hybride werkwijze. De computer maakte, zocht en verzond documenten; papier bleef handig om ze te lezen, te bespreken, te ondertekenen en tijdelijk te ordenen. Het digitale en fysieke kantoor vervingen elkaar niet, maar gingen samenwerken.

07 / Thuis

Een papierfabriekje in de huiskamer

De homecomputer en pc brachten de printer naar huis. Lawaaiig kettingpapier hoorde al snel bij brieven, schoolwerkstukken en programmaoverzichten.

Een stapel kettingpapier voor matrixprinters met afscheurbare perforatieranden
KettingpapierDe gaatjesranden en perforaties van matrixprinterpapier werden een herkenbaar symbool van het vroege thuiskantoor.

Desktop publishing vergrootte de mogelijkheden. Nieuwsbrieven, clubbladen en folders die eerder veel handwerk of een drukker vereisten, konden door één persoon worden ontworpen. Lettertypen, illustraties en kolommen nodigden uit om iets nieuws af te drukken.

Ook de computer zelf vroeg om papier. Handleidingen waren dik, programma’s ingewikkeld en online hulp beperkt. Gebruikers printten programmacode, foutmeldingen, e-mails, routebeschrijvingen en pagina’s van het web. Wat digitaal beschikbaar kwam, werd vaak pas bruikbaar nadat het op papier stond.

De ironie was compleet: de computer werd verkocht als middel om informatie elektronisch te verwerken, maar de printer gold jarenlang als vrijwel onmisbare uitbreiding.

08 / Waarom het mislukte

De belofte was te absoluut

De voorspelling keek naar wat technisch mogelijk werd, maar minder naar de gewoontes en sociale handelingen rond documenten.

Digitaliseren is niet hetzelfde als papier afschaffen. Een digitaal document kan alsnog meerdere keren worden afgedrukt.

Meer informatie leidde tot meer documenten. Computers maakten schrijven, kopiëren en verspreiden goedkoper.

De eerste schermen waren slechte leesapparaten. Formaat, resolutie en bediening konden niet op tegen een los vel of een stapel pagina’s.

Papier ondersteunde menselijk gedrag. Het hielp bij ordenen, vergelijken, aantekeningen maken en samenwerken.

Organisaties veranderden langzamer dan apparaten. Procedures, handtekeningen, wetten en archiefregels bleven rond papier gebouwd.

Digitale bestanden brachten nieuwe onzekerheden. Formaten verouderden, opslagmedia raakten beschadigd en systemen waren niet altijd uitwisselbaar.

09 / Toch niet helemaal mislukt

De samenleving werd papierarmer

Na 2000 begon papier op veel plaatsen alsnog uit het dagelijks leven te verdwijnen.

Bankafschriften, vliegtickets, rekeningen, belastingaangiften en polissen werden digitaal. Kranten kregen apps, kaarten maakten plaats voor navigatie en contracten konden elektronisch worden ondertekend. Complete administraties verhuisden naar de cloud.

Nieuwe beeldschermen hielpen. Laptops werden licht, tablets konden als een vel worden vastgehouden en e-readers boden rustig beeld en een lange accuduur. Software maakte zoeken, delen, annoteren en versiebeheer eenvoudiger.

Toch werd de samenleving niet papierloos, maar papierarmer en vooral selectiever. Voor vluchtige informatie verdween papier vaak; voor aandachtig lezen, persoonlijke aantekeningen, onderwijs, verpakkingen en tastbare herinneringen bleef het waardevol.

Digitalisering bracht bovendien eigen afhankelijkheden mee: wachtwoorden, toegangsrechten, back-ups, beveiliging, datacenters en software die bestanden moet blijven lezen. Alleen digitaal werken kan ook mensen uitsluiten die geen geschikt apparaat hebben of moeite hebben met inloggen.

10 / Wat ervan overbleef

Een juiste richting, een verkeerde eindbestemming

Het kantoor dat George Pake beschreef kwam opvallend dichtbij. Alleen het papier weigerde volledig uit beeld te verdwijnen.

  1. BELOFTEAlles op het scherm

    Documenten zouden digitaal ontstaan, reizen en worden bewaard.

  2. PARADOXIedereen werd uitgever

    De computer maakte afdrukken juist sneller, mooier en goedkoper.

  3. PRAKTIJKPapier kon meer

    Lezen, vergelijken, schrijven en ordenen bleven tastbaar eenvoudiger.

  4. ERFENISPapierarmer

    Digitale documenten namen veel taken over zonder papier uit te roeien.

De mislukte belofte zat niet in de digitalisering zelf, maar in het idee dat een nieuwe informatiedrager de oude volledig moest uitroeien. Technologie stapelt zich vaak op: het nieuwe neemt sommige taken over, terwijl het oude een andere rol krijgt. Niet het lege, papierloze bureau werd werkelijkheid, maar een werkplek waar ieder document opnieuw de vraag stelt: moet dit werkelijk worden afgedrukt?

11 / Bronnen & beeld

Lees en kijk verder

Beeldverantwoording

Xerox Alto — Michael Hicks, CC BY 2.0; verkleind en omgezet naar WebP
Medewerker met Xerox 9700 — Xerox, publiek domein in de Verenigde Staten; verkleind en omgezet naar WebP
Kettingpapier — ProjectManhattan, CC BY-SA 3.0; verkleind en omgezet naar WebP