Spelcomputer 07 / 1982

Vectrex:
een speelhal in lichtlijnen

Geen aansluiting op de televisie, geen gekleurde pixels en geen gewone joystick. De Vectrex was een complete mini-speelhal met een eigen vectorscherm — een schitterende afwijking die precies op het verkeerde moment verscheen.

Vectrex met ingebouwd verticaal beeldscherm en controller in de voorzijde
07 / VectrexGCE · 1982
IntroductieNovember 1982
Scherm9-inch vector-CRT
ProcessorMotorola 68A09 · 1,5 MHz
Geheugen1 KB RAM · 8 KB ROM

01 / Een scherm zoekt een spel

Een voorraad kleine beeldbuizen leidde tot een console die nergens op leek

Bij het Californische Smith Engineering zochten John Ross en collega’s in 1981 naar een toepassing voor goedkope, ongebruikte CRT’s. Het eerste idee was een draagbaar spel met vectorlijnen. Onder projectnamen als Mini Arcade groeide dat experiment uit tot een volledige spelcomputer.

Vectorbeeld was bekend uit speelhalmachines als Asteroids en Battlezone. Een elektronenstraal stuurde rechtstreeks tussen coördinaten en tekende daardoor uitzonderlijk scherpe lijnen. Thuisconsoles moesten hun beeld ondertussen regel voor regel via de televisie opbouwen.

General Consumer Electronics zag potentie in het prototype, gaf het de naam Vectrex en maakte er een zelfstandig apparaat van. Alles wat nodig was om te spelen zat in één zwarte kast: scherm, luidspreker, cartridgepoort, rekenwerk en een controller die onderin kon worden opgeborgen.

Die keuze maakte de Vectrex duurder en zwaarder dan zijn concurrenten, maar ook onmiddellijk herkenbaar. Het apparaat was geen kastje onder de televisie; het was zelf het speelveld.

02 / Aanzetten en spelen

De Vectrex had geen zenderkastje, antenneschakelaar of afstemming nodig

De Amerikaanse introductie volgde in november 1982 voor 199 dollar. Zet de kast neer, steek de stekker in het stopcontact en het ingebouwde Mine Storm verscheen op het scherm — zelfs zonder cartridge.

01

Eigen beeld

Een verticale 9-inch zwart-witbeeldbuis, afgestemd op vectorlijnen in plaats van televisiebeelden.

02

Eigen bediening

Een uitneembare analoge controller schoof precies in de opening onder het scherm.

03

Eigen spel

Mine Storm zat in het interne ROM en maakte iedere lege console meteen speelbaar.

Een volumeknop aan de voorzijde was tegelijk de aan-uitschakelaar. De sleuf voor cartridges zat aan de rechterkant; twee controllerpoorten maakten spellen voor twee spelers mogelijk. Het verticale scherm paste goed bij ruimte-, schiet- en doolhofspellen en gaf de machine de houding van een klein arcadekabinet.

03 / Geen pixels, maar lijnen

De elektronenstraal tekende van punt naar punt en liet lichtende fosforsporen achter

Een gewone televisie scant voortdurend horizontale beeldregels. De Vectrex stuurde de straal rechtstreeks langs de contouren die een spel nodig had. Daardoor heeft het scherm geen zinvolle vaste pixelresolutie: een schip is een reeks coördinaten en lijnstukken, geen rooster van beeldpuntjes.

Close-up van een Vectrex-scherm met heldere witte vectorlijnen
De lijnen van Heads Up Action Soccer lichten rechtstreeks op de beeldbuis op.
DE VECTORSTRAAL

Scherp, helder en voortdurend in beweging

Rechte lijnen bleven op iedere hoek glad. Heldere punten en kruisingen kregen bijna een neonachtige gloed. Tegelijk moest het beeld vaak genoeg opnieuw worden getekend voordat het fosfor uitdoofde.

Bij veel objecten kon het beeld daardoor flikkeren. Gevulde vlakken, fotografische details en natuurlijke kleurbeelden waren juist lastig. De beperking werd de stijl: draadmodellen, sterrenvelden, letters en geometrische figuren.

04 / De machine achter de straal

Digitale spelcode en analoge afbuiging kwamen in één ongewoon systeem samen

De Motorola 68A09-processor draaide op 1,5 MHz. Via een 6522-interfacechip voedde hij een digitaal-naar-analoogomzetter en integrators die de X- en Y-positie van de elektronenstraal bepaalden. Helderheid werd afzonderlijk geschakeld.

68A091,5 MHz

8-bits processor voor spelregels, objectlijsten en besturing.

GEHEUGEN1 KB RAM

Twee 2114-chips; cartridges leverden de aanvullende spelcode.

VECTORVIDEOAnaloog X + Y

Een DAC en integrators zetten waarden om in afbuiging van de straal.

AY-3-89123 kanalen

Geluid én uitlezing van de controller in één veelzijdige chip.

In het interne ROM van 8 KB stonden niet alleen Mine Storm, maar ook routines waarmee cartridges lijnen, tekst en geluid konden aansturen. Dat spaarde kostbare cartridgeruimte en gaf spellen een herkenbare technische basis.

05 / Mine Storm zit altijd klaar

Het ingebouwde spel was tegelijk welkom, demonstratie en onverwacht verzamelobject

Mine Storm stuurde een klein ruimteschip tussen ronddrijvende mijnen. Draaien, versnellen, schieten en hyperspace maakten de verwantschap met Asteroids duidelijk, maar de verschillende mijnsoorten gaven het spel een eigen tempo.

INTERN ROMGeen cartridge nodig

Na het inschakelen verscheen het spel automatisch wanneer de cartridgepoort leeg was.

LEVEL 13Een beroemde fout

De oorspronkelijke versie kon bij het bereiken van level 13 vastlopen. Eigenaars die klaagden kregen een gecorrigeerde cartridge.

MINE STORM IIZeldzame oplossing

Omdat maar weinig spelers zo ver kwamen en om vervanging vroegen, werd de herstelcartridge schaars.

Het verhaal is typerend voor de Vectrex: zelfs zonder losse software had de machine een overtuigend visitekaartje, en een technische fout groeide later uit tot een van de merkwaardigste varianten in de catalogus.

06 / Kleur voor het scherm

Transparante folies veranderden witte lijnen in complete spelwerelden

De beeldbuis zelf bleef monochroom. Iedere commerciële cartridge werd daarom geleverd met een bedrukte kunststof overlay die voor het scherm werd geschoven. Gekleurde vlakken, kaders, logo’s en aanwijzingen lagen stil terwijl de vectorfiguren erachter bewogen.

Vectrex-cartridge met een gekleurde transparante schermfolie
Een cartridge en zijn grote, bedrukte schermfolie vormden samen het spelpakket.
MEER DAN DECORATIE

Een fysieke grafische laag

Een blauwe zone kon ruimte suggereren, een rood vlak gevaar en gedrukte tekst een scoregebied. Sommige overlays markeerden bovendien welke controllerknoppen bij het spel hoorden.

De truc herinnerde aan de televisiefolies van de Magnavox Odyssey, maar werkte hier overtuigender: de scherpe, bewegende lichtlijnen leken werkelijk in het gekleurde decor te zweven.

07 / Analoge controle

De zelfcentrerende joystick kende niet alleen richting, maar ook uitslag

Veel tijdgenoten gebruikten digitale schakelaars: links was aan of uit. De Vectrex-controller mat de horizontale en verticale stand continu. Spellen konden daardoor onderscheid maken tussen een kleine beweging en een volledige uitslag.

Losse Vectrex-controller met analoge joystick en vier genummerde knoppen
HAND CONTROLLER

Eenvoudig aan de buitenkant

  • Analoge pook

    Twee assen en een veer die de pook naar het midden terugbracht.

  • Vier knoppen

    Netjes genummerd; overlays en handleidingen vertaalden ze naar spelacties.

  • Opbergbaar

    Kabel en controller verdwenen onder het scherm en maakten de kast tot één geheel.

Niet elk spel gebruikte de volledige analoge precisie. Toch paste de pook perfect bij de machine: een eigen bedieningsvorm voor een eigen beeldtechniek, zonder afhankelijkheid van de standaard die Atari inmiddels had gevestigd.

08 / Een bibliotheek van geometrie

Arcadeconversies en nieuwe ontwerpen moesten dezelfde taal van lijnen spreken

Spellen die in de speelhal al vectorbeeld gebruikten, voelden vanzelfsprekend aan. Rasterhits moesten opnieuw worden uitgevonden: geen gekleurde sprites of tegelachtergronden, maar contouren, symbolen en slimme beweging.

CINEMATRONICS

Armor Attack

Tanks en helikopters bewegen door een stad die deels op de overlay staat.

CINEMATRONICS

Star Castle

Roterende ringen beschermen een kanon in een elegante strijd van lijnen.

CINEMATRONICS

Rip Off

Coöperatieve verdediging van brandstofcellen tegen groepen indringers.

SEGA

Scramble

Een rasterklassieker vertaald naar gloeiende bergen, raketten en brandstoftanks.

GCE

Hyperchase

Snelheid ontstaat uit wegmarkeringen en obstakels die naar de speler toe schieten.

GCE

Spike

Platformactie met eenvoudige spraak — ongewoon expressief voor een vectorspel.

Ook Berzerk, Cosmic Chasm, Solar Quest en Web Wars lieten zien hoeveel variatie binnen dezelfde visuele beperking mogelijk was. De officiële bibliotheek bleef klein, maar vrijwel ieder spel is onmiddellijk als Vectrex herkenbaar.

09 / Beeld wordt invoer

De 3-D Imager en Light Pen maakten het ingebouwde scherm nog vreemder

Omdat GCE zowel de beeldbuis als de timing beheerste, kon het accessoires ontwerpen die bij een gewone televisie veel moeilijker waren. Twee ambitieuze uitbreidingen verschenen daadwerkelijk in de winkel.

01 / 3-D IMAGER

Een draaiend kleurenwiel voor ieder oog

Een gemotoriseerde schijf met gekleurde segmenten draaide voor één oog tegelijk. Gesynchroniseerde beelden gaven elk oog een ander perspectief en lieten beperkte kleur plus stereoscopische diepte ontstaan.

Ondersteund door onder meer 3D Crazy Coaster en 3D Mine Storm.
02 / LIGHT PEN

Rechtstreeks tekenen op de beeldbuis

De lichtpen registreerde het moment waarop de bewegende vectorstraal de punt passeerde. Zo kon software een positie op het scherm berekenen en aanraking omzetten in lijnen, noten of animatie.

Gebruikt voor Art Master, Melody Master en AnimAction.

Beide accessoires waren kostbaar en kregen weinig software. Juist daarom vatten ze de Vectrex goed samen: niet ontworpen rond compatibiliteit of massa, maar rond experimenten die alleen op dit ene apparaat logisch waren.

10 / Een korte lichtflits

Van prototype tot cultmachine in nauwelijks drie jaar

De Vectrex werd in de markt gezet toen de tweede generatie piekte en verdween toen Noord-Amerikaanse winkels hun vertrouwen in consoles verloren.

  1. Mini Arcade

    Smith Engineering bouwt het eerste vectorgameprototype rond een kleine CRT.

  2. Vectrex verschijnt

    GCE introduceert het zelfstandige systeem in de Verenigde Staten voor 199 dollar.

  3. Milton Bradley

    De speelgoedfabrikant neemt GCE over en brengt de console naar meer markten.

  4. Europa en Japan

    De Europese uitrol volgt in mei; Bandai introduceert een Japanse versie in juni.

  5. Productie stopt

    Prijsverlagingen kunnen de gevolgen van de Amerikaanse marktcrash niet opvangen.

  6. Nieuwe cartridges

    Een royaltyvrije uitnodiging aan hobbyisten helpt een actieve homebrewtraditie ontstaan.

11 / Bronnen & verder lezen

Verder kijken

Beeldverantwoording

Vectrex-console — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; verkleind en omgezet naar WebP
Vectrex-controller — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP
Vectrex-cartridge en overlay — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; verkleind en omgezet naar WebP
Vectrex-scherm — Florian Schäffer, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP