Mislukte beloften / Aflevering 15

De multimediale huiskamercomputer

Eén elegante kast onder de televisie zou muziek, film, spel, leren en informatie samenbrengen. CDTV, CD-i en 3DO konden veel, maar waren voor bijna niemand precies het juiste apparaat.

Commodore CDTV met afstandsbediening, monitor en luidsprekers
De CDTV verborg een Amiga in een zwarte kast die tussen de stereoapparatuur paste.

01 / De belofte

De computer zou eindelijk bij de rest van het gezin gaan horen

De homecomputer van de jaren tachtig stond meestal aan een bureau, op een slaapkamer of in een aparte computerhoek. Hij had een toetsenbord, een wirwar aan kabels en software die van cassette of diskette moest worden geladen. Wie hem wilde gebruiken, moest iets weten van commando’s, bestandsnamen en geheugen.

In de woonkamer golden andere regels. Daar stonden apparaten die na één druk op de knop deden wat hun naam beloofde. De televisie vertoonde programma’s, de cd-speler speelde muziek en de videorecorder nam uitzendingen op. Ze werden bediend met een afstandsbediening en waren voor het hele gezin bedoeld.

De multimediale huiskamercomputer moest die twee werelden samenbrengen. Hij had de rekenkracht en interactiviteit van een computer, maar het uiterlijk en gebruiksgemak van consumentenelektronica. Geen kantoorachtige beige kast met monitor, maar een lage zwarte speler die tussen de versterker en videorecorder paste.

Het woord multimedia klonk als een nieuwe categorie. Tekst, stilstaand beeld, animatie, muziek, gesproken woord en video zouden niet langer op afzonderlijke dragers leven. Een cd kon ze allemaal combineren en de gebruiker koos zelf wat er gebeurde.

Daarmee veranderde ook de rol van het televisiescherm. De kijker hoefde niet meer passief te volgen wat een omroep uitzond. Hij kon een onderwerp aanklikken, een scène opnieuw bekijken, een route door een museum kiezen of bepalen hoe een verhaal verderging.

Het apparaat zou de computer uit zijn technische hoek halen en midden in het dagelijks leven zetten. De toekomst zat niet achter een bureau, maar op de bank — met een afstandsbediening in de hand.

02 / De schijf waarop alles paste

De compact disc leek het perfecte geheugen voor de woonkamer

De audio-cd maakte digitale techniek vanaf 1982 tastbaar. Het glanzende schijfje was klein, stil en eenvoudig te gebruiken. Er hoefde niets te worden teruggespoeld en een nummer kon onmiddellijk worden gekozen. Bovendien zag de cd er modern en betrouwbaar uit.

Als dezelfde drager muziek kon bevatten, waarom dan geen foto’s, teksten, kaarten, spellen en films? Een cd-rom bood honderden megabytes opslagruimte, veel meer dan de diskettes van een gewone computer. Voor uitgevers leek dat genoeg voor complete encyclopedieën, talenlessen, museumcollecties en interactieve kinderboeken.

De LaserDisc had al laten zien dat beeld en geluid met interactieve besturing konden worden gecombineerd. In musea, winkels en opleidingen verschenen beeldplaten waarbij een computer snel naar een bepaalde scène sprong. Maar de grote schijven en dure spelers werden geen alledaags huiskamerproduct.

De compact disc beloofde hetzelfde idee kleiner en goedkoper te maken. Fabrikanten ontwierpen nieuwe standaarden: cd-rom voor computergegevens, cd-i voor interactieve programma’s, Photo CD voor foto’s en Video CD voor bewegend beeld. Iedere gekleurde specificatie in de familie van cd-formaten leek een nieuw gebruik te openen.

Daar zat een verleidelijke gedachte achter. Wie eenmaal een geschikte speler kocht, hoefde alleen nog maar nieuwe schijfjes te kopen. De hardware kon jarenlang onder de televisie blijven staan terwijl uitgevers een eindeloze stroom aan inhoud leverden.

Maar opslagruimte is nog geen ervaring. De cd kon veel gegevens vasthouden, maar moest die langzaam naar een apparaat sturen dat weinig geheugen had. Goede digitale video vroeg compressie en extra rekenkracht. En een grote verzameling materiaal werd pas bruikbaar wanneer iemand er een heldere route, interface en reden om terug te keren aan toevoegde.

De schijf bood ruimte aan bijna alles. Daarmee was nog niet bepaald wat mensen ermee wilden doen.

03 / De computer leert praten, zingen en filmen

Multimedia begon eerst op het bureau

Aan het einde van de jaren tachtig kregen gewone personal computers kleurenschermen, geluidskaarten en cd-romstations. De term multimedia-pc moest kopers duidelijk maken dat een computer meer kon dan tekstverwerken en rekenen.

Een demonstratie maakte indruk. Met één muisklik begon muziek te spelen, verscheen een foto of sprak een historische figuur. Waar een diskette vooral programma’s en eenvoudige afbeeldingen bevatte, leek een cd-rom een complete audiovisuele wereld te openen.

De praktijk was minder vloeiend. Geluidskaarten gebruikten verschillende instellingen, cd-romstations hadden stuurprogramma’s nodig en videofragmenten verschenen vaak in een klein venster met haperende beelden. Een nieuwe titel kon betekenen dat de gebruiker geheugen moest vrijmaken of configuratiebestanden aanpassen.

Toch ontstond een bloeiende markt. Microsoft Encarta maakte de encyclopedie kleurrijker en doorzoekbaar. Spellen als Myst gebruikten fotoachtige beelden, muziek en korte films om een sfeer te creëren die op diskettes nauwelijks mogelijk was. Educatieve programma’s brachten stemmen en animaties naar de kinderkamer.

De multimedia-pc bewees dat mensen belangstelling hadden voor digitale combinaties van beeld, geluid en interactie. Maar hij bleef een pc: relatief duur, snel verouderd en meestal bedoeld voor één persoon die dicht bij het scherm zat.

Fabrikanten zagen daarom ruimte voor een eenvoudiger apparaat. Als de ingewikkelde onderdelen in een gesloten kast verdwenen, kon multimedia naar de televisie verhuizen. De gebruiker hoefde dan geen computer te bezitten of te begrijpen.

De pc leverde het materiaal en de techniek. De huiskamermachine moest er een massamedium van maken.

04 / Commodore vermomt de Amiga

De CDTV zag eruit als een cd-speler, maar was vanbinnen een computer

Commodore presenteerde in 1991 de CDTV, de Commodore Dynamic Total Vision. Het apparaat was in wezen een Amiga 500 met een cd-romstation, ondergebracht in een zwarte kast die netjes tussen andere audio- en videoapparatuur paste.

Die afkomst moest voor de koper juist onzichtbaar blijven. Op de voorkant stond niet groot dat het een Amiga was. De gebruiker bediende het systeem vanuit een stoel met een afstandsbediening. Een toetsenbord, muis en diskettestation waren als uitbreidingen verkrijgbaar, maar maakten van de elegante speler weer een herkenbare computer.

De catalogus bood muziek, spellen, naslagwerken, reisgidsen en educatieve titels. Een cd kon gesproken uitleg combineren met kaarten en afbeeldingen. Het gezin hoefde volgens de belofte niet meer voor ieder doel een ander apparaat of boekenpakket te kopen.

Technisch had Commodore een voorsprong. De Amiga kon goed overweg met beeld en geluid en er bestond al veel softwarekennis. Maar de CDTV gebruikte grotendeels hardware uit 1985 in een markt die snel vooruitging. Bewegende video bleef beperkt en veel titels voelden als aangepaste computerprogramma’s.

Ook de positionering was onduidelijk. Voor een cd-speler was de CDTV duur. Als spelcomputer miste hij de herkenbare spelcatalogus en eenvoudige controllers van Nintendo en Sega. Als computer was hij minder compleet dan een gewone Amiga, tenzij de koper alsnog allerlei accessoires aansloot.

De zwarte kast loste het uiterlijk van de computer op. Hij loste niet op waarom een gezin juist dit apparaat nodig had.

05 / Philips maakt de compact disc interactief

CD-i moest een nieuw medium worden, geen spelcomputer

Philips en Sony legden de technische basis voor Compact Disc Interactive vast in de zogeheten Green Book-standaard. Eind 1991 verschenen de eerste CD-i-spelers voor consumenten. Ook deze apparaten leken meer op een cd- of videospeler dan op een pc.

Philips presenteerde CD-i als een breed interactief medium. Gebruikers konden een kunstcollectie bekijken, een taal oefenen, muziek beluisteren, een kinderboek volgen, een spel spelen of informatie opzoeken. Later maakten een digitale videokaart en Video CD het mogelijk om volledige films af te spelen.

Philips CD-i 210-speler met afstandsbediening
De interactieve compact discPhilips gaf multimedia de vorm van vertrouwde huiskamerelektronica.

Het idee paste goed bij Philips. Het bedrijf kende de wereld van televisies, audiospelers en standaarden. Het wilde geen computer verkopen die de gebruiker voortdurend moest uitbreiden, maar een stabiel platform waarvan iedere schijf meteen werkte.

De eerste kennismaking kon overtuigen. Beeld, stem, muziek en keuzes kwamen samen op het televisiescherm. In een tijd vóór breed internet voelde een interactieve rondleiding door een museum of encyclopedie als toegang tot een onmetelijke digitale bibliotheek.

Maar CD-i moest steeds worden uitgelegd. Was het een luxe cd-speler, een videospeler, een leercomputer of een spelcomputer? De afstandsbediening werkte goed voor menu’s, maar minder goed voor snelle spellen. De apparaten waren kostbaar en voor betere video was aanvankelijk extra hardware nodig.

Toen spellen belangrijker werden, kreeg CD-i een reputatie die Philips juist had willen vermijden. De zwakke Nintendo-licenties met figuren als Mario en Zelda werden later bekender dan de serieuze culturele en educatieve titels. Een systeem dat alles kon zijn, werd herinnerd om wat het niet goed genoeg deed.

CD-i was werkelijk multimediaal. Het probleem was dat multimedia geen duidelijke reden vormde om een apparaat te kopen.

06 / 3DO verkoopt een standaard voor vermaak

Hollywood, computers en spellen zouden één industrie worden

Begin jaren negentig sprak de industrie graag over convergence: computerbedrijven, filmstudio’s, muziekmaatschappijen, uitgevers en telefoonbedrijven zouden samen een nieuwe interactieve markt vormen.

Trip Hawkins, oprichter van Electronic Arts, maakte van dat idee de kern van 3DO. The 3DO Company bouwde niet zelf één gesloten spelcomputer, maar ontwierp een standaard die elektronicafabrikanten in eigen apparaten konden gebruiken. Panasonic bracht in 1993 het eerste model op de markt.

De naam Interactive Multiplayer moest opnieuw voorkomen dat het systeem als gewoon speelgoed werd gezien. De machine kon spellen, muziek, foto’s en videobeelden verwerken. Grote namen uit media en elektronica sloten zich bij de onderneming aan. In de meest optimistische voorspellingen werd 3DO het gemeenschappelijke platform voor interactieve ontspanning.

Panasonic 3DO FZ-1 met controller
Eén standaard voor digitaal vermaakDe 3DO wilde spel, film en computer samenbrengen, maar begon met een prijs van ongeveer zevenhonderd dollar.

De eerste speler kostte in de Verenigde Staten ongeveer zevenhonderd dollar. Dat was veel meer dan gevestigde spelcomputers. Fabrikanten moesten bovendien winst maken op de hardware, terwijl Nintendo en Sega hun machines goedkoper konden verkopen en inkomsten uit softwarelicenties haalden.

3DO beschikte over indrukwekkende spellen en betere video dan veel concurrenten, maar opnieuw was de vraag wat voor apparaat het precies was. De brede multimediabelofte rechtvaardigde de hoge prijs niet voor mensen die vooral wilden spelen. Filmkijkers hadden genoeg aan een videorecorder en later een dvd-speler.

De industrie wilde één platform waarop alle soorten inhoud samenkwamen. De consument koos liever een betaalbaar apparaat dat één geliefde activiteit bijzonder goed uitvoerde.

07 / Het moeilijke woord ‘interactief’

De gebruiker mocht kiezen, maar vaak alleen uit menu’s

Op verpakkingen en demonstraties was interactief een krachtig woord. In plaats van een verhaal te ondergaan, zou de gebruiker eraan deelnemen. Iedere keuze maakte de ervaring persoonlijk.

Veel toepassingen boden in werkelijkheid een vertakkend menu. Klik op een schilderij voor uitleg. Kies een land voor een kaart. Beantwoord een vraag en ga naar het volgende scherm. Dat was nuttiger dan een volledig lineaire videoband, maar minder revolutionair dan de reclame suggereerde.

Full-motion video gaf makers een filmisch middel, maar slokte opslagruimte op en bood weinig vrijheid. Een acteur kon slechts reageren op situaties die vooraf waren opgenomen. Zogeheten interactieve films bestonden daardoor vaak uit korte fragmenten waartussen de speler op het juiste moment een eenvoudige keuze maakte.

Traditionele spellen waren veel dieper interactief. Een goed platformspel of strategiespel reageerde voortdurend op vaardigheid en beslissingen. Toch probeerden multimediaproducenten zich juist van ‘games’ te onderscheiden, omdat zij een volwassen gezinsmarkt wilden bereiken.

Ook encyclopedieën en museumtitels hadden een terugkeerprobleem. De eerste ontdekkingstocht was indrukwekkend, maar daarna bleef de schijf vaak in de kast. Een papieren boek kon jarenlang worden geraadpleegd; een spel bood oefening en uitdaging. Veel multimedia-cd’s boden vooral een rondleiding die na één of twee avonden bekend was.

Interactiviteit bleek geen eigenschap die automatisch ontstond door knoppen toe te voegen. Zij moest worden ontworpen als betekenisvolle wisselwerking. De huiskamercomputer had veel media, maar niet altijd genoeg te doen.

08 / De bank was geen bureau

Het televisiescherm stelde andere eisen dan de computermonitor

Een computergebruiker zat dicht bij een scherp beeldscherm en beschikte over toetsenbord en muis. In de woonkamer keek het gezin van enkele meters afstand naar een televisie met een relatief lage resolutie.

Kleine tekst die op een monitor leesbaar was, werd op tv wazig. Een muis werkte onhandig op schoot en een afstandsbediening met enkele richtingsknoppen maakte lange lijsten en ingewikkelde menu’s traag. Tekst invoeren zonder toetsenbord was bijna onmogelijk.

Daarbij kwam dat de woonkamer een gedeelde ruimte was. Een encyclopedie raadplegen of een taal oefenen is meestal individueel; televisie kijken en muziek luisteren kunnen gezamenlijk. Zodra één persoon lang door menu’s bladerde, moesten de anderen wachten.

De apparaten namen ook de beperkingen van hun tijd mee. Schijven moesten laden, videobeelden waren korrelig en geheugen was schaars. Een ervaren pc-gebruiker zag al snel wat er ontbrak, terwijl een niet-technische kijker niet altijd begreep waarom de gewone apparaten vervangen moesten worden.

De fabrikanten hadden terecht gezien dat een huiskamerinterface eenvoudig moest zijn. Maar eenvoud betekende niet alleen het toetsenbord weglaten. Het vereiste grote letters, snelle reacties, weinig stappen en een aanbod dat vanaf de bank aantrekkelijk bleef.

Pas veel later zouden streamingdiensten en spelcomputers zulke interfaces verfijnen. De vroege multimediaspelers moesten tegelijk het medium, de bediening en de gewoonten van het publiek uitvinden.

09 / Te duur, te vroeg en te veel formaten

Geen enkele speler kreeg vanzelf een bibliotheek

Een nieuw mediaplatform leeft van een wisselwerking. Mensen kopen de speler wanneer er aantrekkelijke titels zijn; uitgevers maken titels wanneer er genoeg spelers zijn verkocht. CDTV, CD-i en 3DO moesten beide kanten tegelijk opbouwen.

Dat was duur. Een goede multimediaproductie vroeg schrijvers, programmeurs, vormgevers, muzikanten, stemacteurs en soms een filmploeg. De markt was nog klein, waardoor de ontwikkelkosten over weinig kopers moesten worden verdeeld.

De formaten waren bovendien niet uitwisselbaar. Een cd met CDTV-software werkte niet vanzelf op CD-i of een pc. Wie honderden guldens investeerde, wist niet of er over enkele jaren nog nieuwe schijven verschenen.

De apparaten verouderden terwijl ze nog moesten doorbreken. Betere computers kregen snellere cd-romstations en krachtiger videokaarten. Nieuwe spelcomputers boden vloeiende 3D-beelden. Losse cd-spelers en later dvd-spelers werden goedkoper en beter in hun eigen taak.

Een universele huiskamermachine werd zo een extra kast naast alle bestaande kasten. De videorecorder bleef nodig, de pc bleef geschikter voor werk en internet, en voor populaire spellen koos het gezin een platform met een grotere catalogus.

De belofte draaide om samenvoegen. De werkelijkheid bestond uit concurrerende standaarden, optionele uitbreidingen en apparaten die elkaar gedeeltelijk overlapten.

10 / Het internet maakt de schijf oud

Een gesloten wereld kon niet op tegen materiaal dat bleef veranderen

De multimedia-cd was ontworpen als een complete wereld. Alle teksten, beelden en geluiden stonden bij aankoop vast op de schijf. Dat maakte de ervaring betrouwbaar, maar ook onveranderlijk.

Het web bood vanaf het midden van de jaren negentig iets anders. Informatie kon worden bijgewerkt, links leidden naar onverwachte bronnen en gebruikers konden zelf publiceren. Een online encyclopedie hoefde niet te wachten op een nieuwe editie op cd-rom.

WebTV probeerde in 1996 de eenvoud van een huiskamerapparaat te combineren met internet. Een settopbox van onder meer Sony of Philips sloot op de televisie en telefoonlijn aan. Met een afstandsbediening en eventueel een draadloos toetsenbord kon de gebruiker websites en e-mail openen zonder pc.

Ook hier botsten twee omgevingen. Webpagina’s waren ontworpen voor computermonitoren, niet voor een televisie met weinig beeldregels. Typen vanaf de bank bleef omslachtig en een telefoonmodem maakte rijke media langzaam. Toch wees WebTV nauwkeuriger naar de toekomst dan een kast vol cd’s: de waarde zat niet alleen in de speler, maar in de verbinding.

De eerste generatie multimedia-apparaten verkocht inhoud als losse producten. Het internet maakte van multimedia een voortdurende dienst. Nieuws, spellen, video en muziek hoefden niet meer samen op één fysieke schijf te passen.

De huiskamercomputer verloor niet alleen van betere hardware. Hij verloor van een netwerk dat nooit ‘af’ was.

11 / De spelcomputer wint door zichzelf te blijven

PlayStation bood multimedia zonder het als hoofdreden te verkopen

Sony bracht eind 1994 de PlayStation uit als een duidelijke spelcomputer. Het apparaat gebruikte cd-roms, produceerde hoogwaardig geluid en kon ook audio-cd’s afspelen. Maar in de reclame stond niet de vaagheid van multimedia centraal: mensen wisten waarvoor zij de machine kochten.

De cd bood spelmakers veel opslagruimte en was goedkoop en snel te produceren. Sony combineerde die voordelen met krachtige 3D-hardware, een herkenbare controller en een groeiende catalogus. Het platform verkocht miljoenen exemplaren omdat het spellen goed uitvoerde, niet omdat het tegelijk een encyclopedie wilde zijn.

Met de PlayStation 2 werd het patroon nog duidelijker. De machine was in de eerste plaats een begeerde spelcomputer, maar kon ook dvd-films afspelen. Voor veel huishoudens werd die extra functie een aantrekkelijke reden om één apparaat te kiezen. Multimedia werkte als bonus op een helder product.

De dvd-speler won eveneens door beperking. Hij bood lange films met veel betere beeldkwaliteit en eenvoudigere bediening dan de vroege interactieve videoschijven. Extra scènes en menu’s waren welkom, maar de kijker hoefde het medium niet voortdurend te besturen.

Apple TV volgde in 2007 een vergelijkbare logica. Het apparaat bracht films, televisieprogramma’s, muziek, foto’s en podcasts uit iTunes naar het breedbeeldscherm. Het probeerde geen volledige pc te vervangen, maar vormde een eenvoudige brug tussen digitaal materiaal, internet en televisie.

De succesvolle opvolgers deden veel van wat de multimediale huiskamercomputer had beloofd. Ze presenteerden het alleen niet meer als één nieuw medium dat alle andere zou opslokken.

12 / Wat ervan overbleef

De alleskunner kwam er, maar viel uiteen over apparaten en diensten

Een moderne televisie streamt films, speelt muziek, toont foto’s, draait apps en maakt videogesprekken mogelijk. Een spelcomputer bevat een webwinkel en videodiensten. Een mediaspeler haalt materiaal uit de cloud. De smartphone bedient ze allemaal en is zelf de krachtigste persoonlijke multimediacomputer in huis.

De technische convergentie is dus grotendeels werkelijkheid geworden. Beeld, geluid, tekst en interactie zijn digitaal en bewegen gemakkelijk tussen schermen. Wat niet kwam, was die ene afzonderlijke productcategorie die begin jaren negentig onder de naam multimediaspeler werd voorspeld.

In plaats daarvan verdeelden mensen de functies opnieuw. De televisie werd slim, de spelcomputer bleef vooral voor spellen, de laptop voor werk en de telefoon voor persoonlijke communicatie. Streamingdiensten namen de rol van de schijf over en leverden voortdurend veranderende catalogi.

Dat heeft een nieuwe versnippering opgeleverd. Niet de hardwarestandaard maar het abonnement bepaalt nu welke film, muziek of wedstrijd beschikbaar is. Eén doos werd overbodig, maar één eenvoudige toegangspoort kregen we evenmin.

  1. BELOFTEEén digitaal centrum voor het hele gezin

    Een eenvoudige speler onder de televisie combineert muziek, film, spel, leren, informatie en communicatie.

  2. DOORBRAAKBeeld, geluid en interactie op dezelfde drager

    Cd-rom, CDTV, CD-i en 3DO lieten zien dat afzonderlijke media één digitale ervaring konden vormen.

  3. REMEen alleskunner zonder duidelijke hoofdtaak

    Hoge prijzen, zwakke bediening, concurrerende formaten en een wisselend softwareaanbod maakten de apparaten moeilijk uit te leggen en riskant om te kopen.

  4. ERFENISMultimedia werd een functie, geen apparaat

    Spelcomputers, slimme televisies, streamingkastjes en telefoons namen de mogelijkheden over zonder zich multimediale huiskamercomputer te noemen.

De multimediale huiskamercomputer mislukte niet doordat niemand beeld, geluid en interactie wilde combineren. Hij mislukte omdat de industrie die combinatie als een zelfstandig product probeerde te verkopen. Toen multimedia overal aanwezig raakte, verdween juist het apparaat dat er speciaal voor was bedacht.

13 / Bronnen & beeld

Lees en kijk verder

Beeldverantwoording

Commodore CDTV-opstelling — Andrea & Stefan / Ubcule, CC BY 2.0
Philips CD-i 210 — Matthew Paul Argall, CC BY 2.0
Panasonic 3DO FZ-1 — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0
Alle beelden verkleind en omgezet naar WebP.