Mislukte beloften / Aflevering 16

3D-televisie in de huiskamer

De televisie zou eindelijk geen plat venster meer zijn. Rond 2010 beloofden brillen, Blu-ray en speciale zenders een bioscoop met diepte in iedere woonkamer.

Scholieren met 3D-brillen kijken naar een LG 3D-televisie
Scholieren bekijken in 2010 een onderwijsuitzending op een LG 3D-televisie.

01 / De belofte

Het scherm zou ophouden een scherm te zijn

Televisie bracht de wereld de huiskamer binnen, maar hield haar achter glas. Hoe groot en scherp het beeld ook werd, het bleef een vlakke rechthoek aan de andere kant van de kamer. Driedimensionale televisie beloofde die laatste grens weg te nemen.

Een voetbalwedstrijd zou voelen alsof de kijker langs het veld zat. In een natuurdocumentaire leek een vogel door de kamer te vliegen. Een concert kreeg een podium met zichtbare afstand tussen zanger, drummer en publiek. Films zouden niet langer alleen groter of scherper worden, maar ruimtelijker.

De industrie presenteerde 3D rond 2010 als de volgende logische stap. Eerst was televisie zwart-wit geweest, daarna kleur, breedbeeld en high definition. Nu kwam diepte. Wie net een platte hd-televisie had gekocht, kreeg opnieuw een reden om naar een duurder model te kijken.

De belofte ging verder dan een incidentele film. Fabrikanten toonden sport, documentaires, spellen en televisieprogramma’s. Speciale Blu-ray-schijven brachten de 3D-bioscoop naar huis en spelcomputers konden twee perspectieven van een virtuele wereld berekenen.

De techniek leek bovendien bijna klaar. Veel nieuwe televisies hoefden alleen snel afwisselende beelden of twee verschillende polarisaties te tonen. Een bril zorgde ervoor dat ieder oog het juiste beeld ontving. De hersenen deden de rest.

Maar televisie is geen kermisattractie die een bezoeker bewust kiest. Zij staat iedere dag aan, soms aandachtig en soms op de achtergrond. Mensen kijken alleen, met het gezin, tijdens het eten of terwijl zij iets anders doen. Een techniek die bij iedere sessie voorbereiding en een bril vereiste, moest niet alleen spectaculair zijn. Zij moest ook moeiteloos worden.

De 3D-tv beloofde dat de woonkamer een bioscoop werd. Daarbij vergat de industrie dat de woonkamer juist geen bioscoop is.

02 / Twee ogen, twee beelden

Het basisidee was al ouder dan fotografie

De illusie van diepte begint met een klein verschil. Onze ogen staan enkele centimeters uit elkaar en zien de wereld daardoor vanuit twee licht afwijkende hoeken. De hersenen combineren die beelden tot één ruimtelijke waarneming.

De Britse wetenschapper Charles Wheatstone beschreef dit principe in 1838 en demonstreerde het met zijn stereoscoop. Twee tekeningen, ieder gemaakt vanuit een iets ander standpunt, werden via spiegels afzonderlijk aan het linker- en rechteroog getoond. Samen leken zij diepte te hebben.

Negentiende-eeuwse prent van Wheatstones spiegelstereoscoop
Twee beelden worden één ruimteWheatstones spiegelstereoscoop uit 1838 maakte zichtbaar hoe elk oog een iets ander beeld ontvangt.

Toen fotografie opkwam, werd de stereoscoop een populaire vorm van huiskamervermaak. Mensen bekeken stadsgezichten, landschappen en verre landen in driedimensionale fotoparen. Het toestel bewees vroeg dat een stil beeld verrassend ruimtelijk kon worden wanneer ieder oog de juiste informatie kreeg.

Latere kijkers gebruikten lenzen in plaats van spiegels. Stereokaarten, View-Master-schijfjes en andere systemen veranderden de vorm, maar niet het principe. Er waren steeds twee beelden en een manier om ze uit elkaar te houden.

Voor bewegend beeld werd dat moeilijker. Een filmcamera moest gelijktijdig twee perspectieven opnemen. De bioscoopprojectie moest die beelden precies gelijk laten lopen en het publiek moest ze correct scheiden. Een kleine afwijking in stand, timing of helderheid kon de illusie verstoren en vermoeiend worden.

Daarmee was het fundamentele probleem van 3D al vroeg zichtbaar. De ruimtelijke indruk ontstond niet alleen in het apparaat, maar in een keten van opname, montage, vertoning, bril en menselijk zicht. Ieder onderdeel moest kloppen.

De televisie-industrie zou anderhalve eeuw later nog steeds hetzelfde optische kunststuk uitvoeren — alleen sneller, helderder en voor miljoenen woonkamers tegelijk.

03 / De bioscoop ontdekt steeds opnieuw diepte

Iedere 3D-golf begon als een antwoord op concurrentie

3D-film werd al vroeg in de twintigste eeuw gedemonstreerd, maar beleefde zijn eerste grote commerciële golf in de jaren vijftig. De bioscoop moest concurreren met een nieuw apparaat in de woonkamer: de televisie. Breedbeeld, kleur en stereoscopische films moesten bezoekers iets geven wat thuis niet mogelijk was.

Bij veel producties droeg het publiek een kartonnen bril met verschillend gekleurde filters. De anaglyftechniek was goedkoop, maar veranderde de kleuren en kon onaangenaam kijken. Andere systemen gebruikten gepolariseerd licht en twee zorgvuldig uitgelijnde projecties. Dat gaf een beter beeld, maar stelde hoge eisen aan apparatuur en doek.

De films verkochten de techniek vaak als spektakel. Voorwerpen kwamen op de zaal af, monsters staken hun klauwen naar voren en titels leken boven het publiek te zweven. De diepte was niet alleen een vertelmiddel, maar een demonstratie die voortdurend riep: kijk wat dit formaat kan.

Toen de nieuwigheid afnam, wogen de ongemakken zwaarder. Projecties raakten uit lijn, brillen waren lastig en lang niet iedere film werd beter door het effect. De golf zakte weg, maar verdween nooit volledig. Pretparken, IMAX-zalen en incidentele horror- en avonturenfilms hielden 3D levend.

In de jaren tachtig en negentig kwamen nieuwe oplevingen dankzij betere camera’s, computergestuurde projectie en speciale attracties. Digitale cinema maakte vanaf de jaren 2000 een veel preciezere vertoning mogelijk. De twee beelden konden zonder mechanische filmrollen synchroon blijven.

Steeds volgde hetzelfde patroon. Een nieuwe techniek maakte 3D overtuigender, een paar opvallende producties trokken aandacht en de industrie voorspelde een blijvende omwenteling. Daarna bleek dat publiek wel voor een bijzondere ervaring wilde betalen, maar niet iedere film met een bril hoefde te zien.

De bioscoop kon van 3D een evenement maken. De vraag was of de televisie dat evenement iedere avond kon herhalen.

04 / De eerste pogingen thuis

De woonkamer kreeg diepte met flikkerende brillen en zeldzame banden

Lang vóór de 3D-tv van 2010 probeerden producenten ruimtelijk beeld naar bestaande televisies te brengen. Een eenvoudige route was opnieuw de rood-blauwe anaglyfbril. Omroepen konden een speciale uitzending aankondigen en kijkers haalden een kartonnen bril bij een tijdschrift of winkel.

Het voordeel was bereik: vrijwel ieder kleurentoestel kon het beeld vertonen. De nadelen waren eveneens duidelijk. Kleuren raakten vervormd, rode en blauwe randen bleven zichtbaar en het resultaat leek eerder een aardige stunt dan een nieuwe televisiestandaard.

Geavanceerdere thuissystemen gebruikten een field-sequential beeld. De televisie of videoband toonde razendsnel afwisselend het linker- en rechterbeeld. Een elektronische sluiterbril maakte om beurten één glas donker, zodat ieder oog alleen zijn eigen beelden zag.

Dat vereiste een geschikte speler, nauwkeurige synchronisatie en dure brillen. Bij een te lage beeldfrequentie was geflikker zichtbaar. De bril was zwaar, had batterijen nodig en maakte het beeld donkerder. Bovendien was er weinig materiaal om te bekijken.

Videogames vormden een logische proefomgeving. De computer kon een scène vanuit twee posities berekenen en de speler zat al recht voor het scherm. Sega bracht voor de Master System bijvoorbeeld een elektronische 3D-bril uit. Het effect werkte, maar slechts met een kleine groep speciaal gemaakte spellen.

Deze vroege systemen bewezen dat 3D thuis technisch mogelijk was. Ze bewezen ook dat compatibiliteit alleen niet genoeg was. De kijker moest extra apparatuur aanschaffen voor een handvol titels en kreeg een minder helder, soms flikkerend beeld terug.

De eerste 3D-golf in de huiskamer strandde niet op één onoplosbaar technisch probleem. Zij strandde op de optelsom van gedoe.

05 / Avatar maakt de toekomst zichtbaar

Eén film gaf de televisie-industrie een nieuw verhaal

In 2009 groeide 3D van niche tot industrieplan. James Camerons Avatar was zorgvuldig voor stereoscopische vertoning ontworpen en werd een wereldwijd bioscoopsucces. Digitale projectie en moderne brillen leverden een stabieler en kleurrijker beeld dan bij veel eerdere golven.

Het succes kwam op een gunstig moment voor televisiefabrikanten. De overgang van beeldbuis naar platte lcd- en plasmatelevisies had veel huishoudens tot een nieuwe aankoop verleid. High definition werd snel gewoon. Om de markt opnieuw in beweging te houden, was een volgende zichtbare verbetering nodig.

3D bood een eenvoudige demonstratie in de winkel. Zet een bril op, bekijk een fragment en het verschil was onmiddellijk duidelijk. Voor resolutie, contrast of kleurbereik moest een verkoper uitleg geven; een object dat voor het scherm leek te zweven verkocht zichzelf.

Ook de rest van de keten kwam tegelijk in beweging. De Blu-ray Disc Association voltooide eind 2009 een standaard voor Blu-ray 3D. Nieuwe spelers konden twee hd-beelden opslaan en doorgeven. De PlayStation 3 kreeg via software ondersteuning, waardoor miljoenen bestaande apparaten als 3D-speler of spelcomputer konden dienen.

Sony kondigde aan in 2010 een hele 3D-wereld naar huis te brengen, van camera’s en films tot Bravia-televisies en games. Samsung, Panasonic, LG en andere merken volgden. Filmstudio’s maakten 3D-uitgaven en sportproducenten experimenteerden met speciale registraties.

Voor even leek de keten compleet: camera, bioscoop, schijf, speler, kabel en televisie. Na tientallen jaren van losse proeven stond er een industrieel ecosysteem.

Maar Avatar had iets wat een techniekstandaard niet kon voorschrijven: een film die vanaf het begin voor diepte was bedacht. De markt nam aan dat de rest van het aanbod vanzelf hetzelfde niveau zou halen.

06 / De winkel vult zich met 3D-tv’s

In 2010 werd diepte een vinkje op de specificatielijst

Op elektronicabeurzen in 2010 stonden 3D-schermen centraal. Fabrikanten toonden grote televisies met snelle beeldpanelen, zenders kondigden proeven aan en verkopers legden stapels brillen naast demonstratiemodellen.

Veel toestellen gebruikten actieve sluiterbrillen. De televisie vertoonde zeer snel afwisselend een volledig beeld voor links en rechts. De bril ontving een synchronisatiesignaal en maakte telkens het andere glas ondoorzichtig. Zo kon ieder oog een volledig hd-beeld krijgen.

Sony Bravia 3D-televisies op CES 2011
De winkelbelofte op volle schaalOp CES 2011 stond 3D prominent in de televisiewand van Sony: helder, groot en direct demonstreerbaar.

De techniek vroeg veel van het scherm. Het moest twee beeldstromen tonen zonder dat een restant van het ene beeld in het andere oog zichtbaar bleef. Dat doorschemeren heette crosstalk en maakte contouren dubbel. Snelle panelen en nauwkeurige brillen verminderden het, maar niet ieder model presteerde even goed.

De eerste brillen waren duur en vaak merkspecifiek. Een gezin had voor iedere kijker een exemplaar nodig. Wie bezoek kreeg voor een voetbalwedstrijd kon niet eenvoudig een paar goedkope reservebrillen uitdelen. Batterijen moesten geladen of vervangen worden.

Passieve systemen kozen een andere aanpak. Een filter op de televisie verdeelde de beeldlijnen over twee polarisaties. De lichte kunststofbrillen leken op die uit de bioscoop en kostten veel minder. Daar stond tegenover dat ieder oog bij veel toestellen maar de helft van de verticale resolutie zag.

De strijd tussen actief en passief maakte de aankoop niet eenvoudiger. Fabrikanten verdedigden hun eigen oplossing met metingen, demonstraties en nieuwe termen. Zelfs brillen van verschillende actieve merken werkten aanvankelijk niet altijd samen; in 2011 probeerden grote bedrijven alsnog een gezamenlijke standaard af te spreken.

3D was dus geen enkele eigenschap, maar een verzameling technieken met ieder eigen voor- en nadelen. Op het prijskaartje stond alleen hetzelfde korte logo.

07 / Sport moet de doorbraak brengen

Live-uitzendingen beloofden een reden om steeds opnieuw te kijken

Een 3D-film op Blu-ray was een eenmalige attractie. Voor een blijvende televisiemarkt was regelmatig nieuw materiaal nodig. Sport leek daarvoor ideaal: het veld had natuurlijke diepte en supporters betaalden graag voor het gevoel dichter bij de wedstrijd te zijn.

Het wereldkampioenschap voetbal van 2010 werd een belangrijk uithangbord. Sony werkte met FIFA aan een wereldwijde 3D-productie van geselecteerde wedstrijden. In Japan werden onder meer Nederland–Japan en de finale live in 3D aangeboden. In andere landen vertoonden bioscopen en betaalzenders wedstrijden.

Een goede 3D-sportregistratie bleek echter meer te vragen dan twee lenzen naast elkaar zetten. Cameraposities die voor gewone televisie werkten, leverden niet altijd prettige diepte. Snelle montage tussen sterk verschillende afstanden kon vermoeien. Regisseurs moesten langzamer schakelen en rekening houden met het punt waarop de ogen zich richtten.

Daarom waren vaak aparte camera’s en een afzonderlijke regie nodig naast de normale uitzending. Dat verhoogde de kosten voor een publiek dat nog klein was. Een sportzender kon pas veel investeren wanneer er genoeg 3D-kijkers waren; consumenten kochten pas een toestel wanneer er genoeg uitzendingen kwamen.

In de Verenigde Staten begon ESPN een speciale 3D-zender. Discovery, Sony en IMAX planden een volledig geprogrammeerd 3D-netwerk. De BBC experimenteerde met Wimbledon, de Olympische Spelen van 2012 en andere evenementen.

De demonstraties lieten zien dat live 3D indrukwekkend kon zijn. Ze legden tegelijk het economische probleem bloot. Iedere uitzending kostte extra, terwijl vrijwel alle kijkers ook tevreden naar de gewone hd-versie konden kijken.

Sport moest de dagelijkse motor van 3D worden. In plaats daarvan werd het een reeks kostbare proefritten.

08 / De bril tussen kijker en programma

Een klein accessoire veranderde de hele manier van televisiekijken

In de bioscoop accepteert een bezoeker een bril omdat de film een afgebakend uitje is. Thuis werkt televisie anders. Iemand zet het toestel aan voor het journaal, loopt weg om koffie te halen, kijkt op een telefoon of valt halverwege in een programma.

Voor 3D moest de kijker bewust een geschikte titel kiezen, de televisiestand activeren en een bril zoeken. Bij actieve modellen kwam daar het inschakelen en controleren van de batterij bij. Wie zijn eigen bril niet kon vinden, keek naar een wazig dubbelbeeld.

De bril maakte sociaal kijken minder vanzelfsprekend. Er moesten genoeg exemplaren zijn voor iedereen en ze moesten over gewone brillen passen. Sommige mensen vonden sluiterbrillen zwaar of merkten flikkering. Anderen kregen hoofdpijn, vermoeide ogen of misselijkheid.

Dat ongemak had een lichamelijke reden. In de echte wereld richten beide ogen zich op een object en stellen zij scherp op dezelfde afstand. Bij stereoscopische televisie kunnen de ogen zich naar een virtueel punt vóór of achter het scherm richten, terwijl de scherpstelling op het scherm zelf blijft. Dit conflict is voor veel mensen kortstondig geen probleem, maar kan bij sterke of verkeerd gemonteerde diepte vermoeien.

Ook de houding telde. Het effect was het beste recht voor het scherm, op een geschikte afstand en met de bril goed geplaatst. Een kind dat op de vloer zat of iemand die vanuit de zijkant keek, kon een minder overtuigend beeld zien.

De bril was technisch gezien slechts het laatste filter in een slim systeem. In het dagelijks gebruik werd hij het zichtbare symbool van alles wat 3D van gewone televisie onderscheidde.

De industrie dacht dat kijkers een bril zouden opzetten voor diepte. De kijkers ontdekten dat zij diepte vaak opgaven om geen bril te hoeven opzetten.

09 / Te weinig om te kijken

De 3D-knop kon geen programma’s voortbrengen

Wie in 2010 een 3D-tv kocht, kreeg meestal een indrukwekkende demonstratieschijf en een klein aanbod aan films. Daarna begon het zoeken. Niet iedere bioscoopfilm verscheen in een goede 3D-versie en gewone zenders bleven vrijwel volledig tweedimensionaal.

Het klassieke kip-en-eiprobleem keerde terug. Producenten wilden geen dure stereoscopische opnamen en montage betalen voor een klein publiek. Consumenten zagen weinig reden om brillen en apparatuur te kopen zolang er weinig aanbod was.

Sommige televisies konden een gewoon 2D-beeld automatisch naar 3D omrekenen. Beeldanalyse schatte welke voorwerpen voor- of achteraan stonden en maakte kunstmatig een tweede perspectief. Bij rustige scènes kon dat enige diepte suggereren, maar de elektronica begreep de wereld niet werkelijk. Randen vervormden, voorwerpen kregen verkeerde lagen en het resultaat wisselde per opname.

Ook veel films droegen het 3D-label zonder als stereoscopische productie te zijn opgenomen. Studio’s lieten bestaande beelden na afloop converteren om mee te profiteren van de hogere bioscoopprijs. Haastige conversies leverden vlakke lagen op, alsof kartonnen figuren achter elkaar stonden.

Daarmee beschadigde matig materiaal de reputatie van goede 3D-producties. De koper kon aan de verpakking moeilijk zien of een film zorgvuldig voor diepte was ontworpen of snel was omgezet.

Televisie werd ondertussen steeds rijker zonder derde dimensie. Streamingdiensten boden een groeiende keuze, hd-zenders werden gewoon en on-demandkijken veranderde het gebruik. Een 3D-catalogus van tientallen bijzondere titels moest concurreren met duizenden gemakkelijk beschikbare programma’s.

De televisie had de knop. De industrie had geen overtuigend antwoord op de vraag wat de kijker er vanavond mee moest zien.

10 / Een verbetering die andere verbeteringen verslechterde

Meer diepte betekende vaak minder helderheid en gemak

Iedere 3D-methode leverde iets in. Actieve brillen sloten ieder oog een deel van de tijd af en maakten het beeld donkerder. Passieve filters verdeelden bij veel televisies de resolutie. Crosstalk kon dubbele contouren veroorzaken, vooral in scènes met sterk contrast.

Dat was ongelukkig omdat televisies op andere gebieden juist snel beter werden. Schermen werden helderder, dunner en groter. Full hd maakte details zichtbaar die bij 3D soms weer verloren gingen. Een koper kon in de winkel kiezen tussen een rustig, helder 2D-beeld en een spectaculairder maar donkerder 3D-beeld.

De ruimtelijke werking hing bovendien af van formaat en kijkafstand. Op een klein scherm bleef de diepte opgesloten in een rechthoek. Beelden die uit het scherm leken te komen, werden aan de randen abrupt afgesneden. Een grotere televisie werkte overtuigender, maar kostte meer.

Voor makers ontstonden artistieke beperkingen. Te veel diepte of snelle veranderingen maakten kijken onprettig. Ondertitels moesten op een logische dieptelaag staan. Grafieken, zenderlogo’s en menu’s mochten niet botsen met de ruimtelijke scène.

3D voegde dus geen eenvoudige kwaliteit toe zoals een hogere resolutie. Het veranderde de volledige beeldtaal en kon bestaande kwaliteiten aantasten. Een slecht 4K-beeld blijft scherper dan een slecht hd-beeld; slechte 3D kan juist moeilijker te bekijken zijn dan 2D.

De consument hoefde deze technische afwegingen niet te begrijpen. Hij hoefde alleen maar te merken dat het gewone beeld vaak rustiger, helderder en makkelijker was.

Het wonder werkte. Maar het werkte niet gratis.

11 / De revolutie verdwijnt uit de catalogus

Rond 2013 verloor de industrie sneller haar geloof dan de toestellen verouderden

De omslag kwam vroeg. In 2013 stopte ESPN met zijn 3D-kanaal wegens de beperkte belangstelling. De BBC zette haar tweejarige proef na onder meer Wimbledon en de Olympische Spelen voor onbepaalde tijd stil. Zelfs onder huishoudens met een geschikt toestel bleken speciale uitzendingen maar een klein publiek te bereiken.

Fabrikanten bleven nog enkele jaren 3D in duurdere televisies opnemen, maar het verdween uit de reclame. Op beurzen namen 4K-resolutie, high dynamic range en slimme functies de hoofdrol over. Die verbeteringen werkten bij ieder programma en vroegen geen bril.

De neergang was ongewoon stil. Bezitters kregen geen bericht dat hun televisie voortaan minder kon; er kwamen gewoon steeds minder nieuwe films en uitzendingen. De brillen verdwenen in een lade. Wanneer het toestel later werd vervangen, ontbrak de functie vaak zonder dat iemand ernaar vroeg.

Samsung liet 3D in 2016 uit zijn nieuwe televisielijn vallen. LG en Sony brachten in 2017 geen nieuwe 3D-modellen meer uit. Daarmee was de functie bij de grote merken vrijwel verdwenen, nauwelijks zeven jaar nadat zij als volgende televisierevolutie was gepresenteerd.

De mislukking lag niet aan één inferieure standaard, want zowel actieve als passieve systemen verdwenen. Zij lag ook niet aan een volledig gebrek aan inhoud; er waren films, sportproeven, spellen en documentaires. Het probleem was dat de extra ervaring te weinig dagelijks voordeel bood voor de extra handelingen en kosten.

3D-tv werd niet massaal afgewezen. De meeste mensen stopten eenvoudig met de functie te gebruiken.

De revolutie eindigde niet met een harde klap, maar met een ontbrekend vinkje op de specificatielijst.

12 / Wat ervan overbleef

Diepte vond een plek waar de kijker er bewust voor kiest

Stereoscopische film verdween niet uit de bioscoop. Grote animatie-, sciencefiction- en spektakelfilms verschijnen nog steeds in 3D en IMAX. Daar is de bril onderdeel van een gekozen ervaring, het scherm enorm en de vertoning gecontroleerd.

Virtual reality gebruikt hetzelfde principe veel intensiever. Een headset toont ieder oog een afzonderlijk beeld en past het perspectief aan wanneer het hoofd beweegt. De gebruiker zet het apparaat bewust op om een andere ruimte binnen te stappen. Wat voor dagelijks televisiekijken te omslachtig was, is voor een afgebakende simulatie juist de kern.

Ook beeldschermen zonder bril blijven terugkeren. Lenticulairlenzen en andere autostereoscopische technieken sturen verschillende beelden naar verschillende kijkhoeken. Ze werken goed voor één kijker op een bekende positie, zoals bij draagbare apparaten of professionele displays. Voor een bank met meerdere bewegende kijkers blijft het veel moeilijker.

De 3D-golf liet nuttige kennis achter over camera’s, beeldverwerking, hoge beeldfrequenties en ruimtelijke montage. Televisies die voor 3D snelle panelen nodig hadden, konden die snelheid ook voor vloeiender 2D-beeld gebruiken.

  1. BELOFTEEen bioscoop met echte diepte in iedere woonkamer

    Films, sport, documentaires en spellen doorbreken het vlakke televisiescherm.

  2. DOORBRAAKEen complete digitale 3D-keten

    Moderne camera’s, Blu-ray 3D, snelle televisies en gesynchroniseerde brillen maakten stabiel stereoscopisch hd-beeld thuis mogelijk.

  3. REMDe bril en het gebrek aan dagelijks aanbod

    Extra kosten, donkerder beeld, kijkongemak en weinig uitzendingen maakten 3D tot een functie voor bijzondere momenten.

  4. ERFENISDiepte als bewuste ervaring

    3D bleef bestaan in bioscopen, virtual reality en gespecialiseerde schermen, waar gebruikers er doelgericht voor kiezen.

De techniek achter 3D-televisie werkte beter dan ooit. Juist daardoor werd duidelijk dat technische mogelijkheid niet hetzelfde is als een nieuwe gewoonte. De kijker wilde best af en toe een wereld met diepte betreden, maar niet iedere avond eerst een bril zoeken om televisie te kunnen kijken.

13 / Bronnen & beeld

Lees en kijk verder

Beeldverantwoording

Scholieren met 3D-brillen bij een LG 3D-tv — LGEPR, CC BY 2.0
Wheatstones spiegelstereoscoop — onbekende maker, publiek domein
Sony Bravia 3D op CES 2011 — ETC@USC, CC BY-SA 2.0
Alle beelden verkleind en omgezet naar WebP.