Randapparatuur 07

Modems en akoestische koppelaars:
toen verbinding nog hoorbaar was

Voordat data geruisloos door glasvezel en wifi gleed, moest een computer zingen tegen het telefoonnet. De fluittonen, kraakjes en rubberen kappen van inbellen maakten van iedere verbinding een kleine voorstelling.

AANONLINECARRIER
DE TELEFOON WORDT EEN DATAKABELdigitale bits vertaald naar hoorbare tonen
Volledige naammodulator · demodulator
Vroege thuissnelheid300 bit/s
BesturingstaalHayes AT
Geluid met een doelde handshake

01 / Een computer belt

Het telefoonnet vervoerde stemmen, dus computers leerden in tonen praten

Een homecomputer produceerde elektrische bits, maar de gewone analoge telefoonlijn verwachtte geluid. Het modem overbrugde die werelden: het moduleerde digitale data tot audiofrequenties en demoduleerde binnenkomende tonen weer tot enen en nullen.

Die naam — modulator-demodulator — beschrijft de hele truc. De computer begreep de telefooncentrale niet en de centrale begreep geen software. Toch konden beide een veranderend audiosignaal verwerken. Het modem maakte het bestaande netwerk bruikbaar zonder te wachten tot ieder huis een speciaal digitaal datanet had.

ComputerBITS→ModemTONEN→TelefoonLIJN

02 / Het ritueel met rubberen kappen

Een akoestische koppelaar raakte de telefoon zonder erop aangesloten te zijn

De gebruiker draaide het nummer met de hand, wachtte op de draaggolf van de andere kant en drukte de hoorn in twee rubberen kappen. In de ene zat een luidspreker, in de andere een microfoon.

Door die opstelling was er geen directe elektrische verbinding met het telefoonnet — belangrijk in een tijd waarin telefoonmaatschappijen streng bepaalden wat erop mocht worden aangesloten. Het werkte bovendien met toestellen waarvan de hoornsnoer niet los kon. De prijs was kwetsbaarheid: een scheef geplaatste hoorn, een gesprek in de kamer of een afwijkende vorm kon het signaal verzwakken. Verbinden was tastbaar, zichtbaar en nadrukkelijk tijdelijk.

01KIES NUMMER02HOOR CARRIER03PLAATS HOORN04GA ONLINE

03 / Twee richtingen, twee rollen

Beide modems moesten afspreken wie belde en wie antwoordde

Vroege standaarden wezen verschillende toonparen toe aan de bellende en antwoordende kant. Met de verkeerde stand konden de apparaten naar elkaar fluiten zonder een bruikbare verbinding te maken.

Sommige systemen werkten half-duplex: het verkeer ging feitelijk maar één kant tegelijk op. Bij full-duplex konden beide kanten gelijktijdig zenden, vaak via gescheiden frequentiebanden. Lokale echo liet getypte tekens op het scherm verschijnen; echoden zowel terminal als systeem, dan verscheen iedere letter dubbel. Schakelaars met ORIG, ANS, FULL en HALF waren dus praktisch gereedschap, geen versiering.

Bellende kantORIGINATEAndere kantANSWEROm de beurtHALF DUPLEXBeide richtingenFULL DUPLEX

04 / 300 bits per seconde

Langzaam was nog altijd snel genoeg voor een gesprek in tekst

Bij 300 bit/s leverde een nette terminalverbinding na start- en stopbits ongeveer dertig tekens per seconde. Tekst kon ongeveer zo snel binnenkomen als veel mensen hem konden lezen.

De woorden baud en bits per seconde werden vaak gebruikt alsof ze hetzelfde betekenden. Bij eenvoudige vroege snelheden kon één signaalverandering één bit voorstellen en waren de getallen gelijk. Latere modulatie codeerde meerdere bits per symbool; een signaal van 2400 baud kon daardoor veel meer dan 2400 bit/s vervoeren. Snellere modems persten steeds meer informatie door hetzelfde spraakkanaal.

Vroege terminals110Thuis inbellen300Meer tempo1200Nieuwe basis2400Top van inbel56k

05 / Van kappen naar kabel

Direct aangesloten modems maakten de telefoonlijn deel van de computeropstelling

Toen regelgeving en modulaire telefoonaansluitingen het toelieten, konden de rubberen kappen verdwijnen. Het modem ging in het telefooncontact, herkende een belsignaal en nam de lijn zelf op.

Modems voor homecomputers verschenen in allerlei vormen. Sommige waren externe kastjes aan een seriële RS-232-interface; andere gebruikten een cartridge, uitbreidingsslot of controllerpoort. Soms was een aparte interface nodig omdat computer en modem andere spanningen of stekkers gebruikten. De directe koppeling was betrouwbaarder en maakte automatisch beantwoorden mogelijk, maar bezette wel de huistelefoon: niemand kon bellen of een tweede hoorn opnemen zonder de data te verstoren.

TerminalCOMPUTER+VertalerINTERFACE+LijnMODEM

06 / Hayes leert het modem een taal

De Smartmodem veranderde instructies in tekstcommando's

De Hayes Smartmodem 300 uit 1981 kon één seriële verbinding delen voor data en besturing. Commando's die begonnen met AT — ‘attention’ — groeiden uit tot een veel gekopieerde woordenschat.

Een terminalprogramma kon een kiescommando sturen, wachten op een resultaat als CONNECT en daarna overschakelen naar de online sessie. Met de escape-reeks +++ keerde het modem terug naar de commandostand zonder meteen de draaggolf te verbreken. Fabrikanten voegden talloze uitbreidingen toe, maar de basisgrammatica bleef zo sterk dat veel latere snelle modems nog afstammelingen van dezelfde commando's begrepen.

ATZOKATDT 0205551234KIEZEN...CONNECT 1200+++OKATH

07 / De handshake uitgelegd

Het beroemde geluid was een onderhandeling van enkele seconden

Inbellen begon niet met willekeurig elektronisch gekrijs. Iedere fase hielp de twee modems elkaar te vinden, de lijn te testen en instellingen te kiezen die beide konden volhouden.

De antwoordtoon kondigde aan dat er aan de andere kant een modem stond. Zwierige tonen en korte piepen onderzochten het telefoonkanaal en zochten een passende modulatie. Latere modellen onderhandelden ook over foutcorrectie, compressie en een lagere reservelimiet. Zodra de luidspreker stilviel en het carrierlampje bleef branden, waren de machines het eens. Een slechte lijn dwong de snelheid omlaag; verlies van de draaggolf beëindigde de sessie direct.

01ANTWOORDTOON02TEST LIJN03KIES SNELHEID04CARRIER

08 / Fout, herstel en overdracht

Eén verkeerde toon kon een bestand in onzin veranderen

Ruis, tikken op de lijn en timingfouten konden bits omklappen. Een bericht lezen was vergevingsgezind; bij het downloaden van een programma moest iedere byte kloppen.

Overdrachtsprotocollen verdeelden bestanden in genummerde blokken en voegden checksums of sterkere foutcontroles toe. XMODEM, in 1977 gemaakt door Ward Christensen, liet de ontvanger een beschadigd blok weigeren en opnieuw opvragen. Latere modems corrigeerden fouten zelf en comprimeerden geschikte data vóór verzending. De betrouwbaarheid groeide, maar een wisselgesprektoon, iemand die een extra toestel opnam of een ouder met zorgen over de telefoonrekening kon de sessie nog steeds verstoren.

LIJNRUISFOUT BLOKOPNIEUWGOED BLOK

09 / Het Nederlandse telefoonhuis

In Nederland werd online ontdekken gemeten in tikken en bezette lijnen

Diensten als Viditel lieten zien dat informatie via de telefoon kon binnenkomen, terwijl hobbyisten modems gebruikten om bulletinboards te bellen en berichten, software en kennis uit te wisselen.

De hardware vormde die cultuur. De meeste gebruikers belden één systeem tegelijk, vaak in de goedkopere avonduren. Een lokaal nummer telde, want interlokale kosten bleven oplopen zolang de verbinding openstond. Bulletinboards van liefhebbers en computerclubs boden een ontmoetingsplek op afstand voordat het publieke internet gewoon werd. Het modem was daardoor meer dan een adapter: het maakte afstand overbrugbaar, één telefoontje tegelijk.

10 / Van geluid naar onzichtbaarheid

Het modem verdween toen online gaan geen afzonderlijke gebeurtenis meer was

Snelheden stegen van honderden naar tienduizenden bits per seconde. Automatisch kiezen, foutcorrectie en compressie maakten van een specialistisch kastje een bekend huishoudelijk apparaat.

1960–70KOPPELAAR1980SLIM MODEM1990SNEL INBELLENNA 2000ALTIJD ONLINE

Breedband schafte de kiestoon af, gaf de spraaklijn vrij en maakte de verbinding permanent. Wifi verborg daarna zelfs de kabel. Wat verdween was niet alleen een geluid, maar ook een bruikbare grens: bij inbellen had online gaan een begin, een prijs en een hoorbaar moment van succes. De akoestische koppelaar en het modem maakten het netwerk begrijpelijk doordat de gebruiker de machine aan het werk kon horen.

11 / Tonen door de tijd

Van rubberen kappen naar 56k

Iedere generatie haalde meer betrouwbare data uit een netwerk dat oorspronkelijk voor gesprekken was gebouwd.

  1. Data via telefoon

    Modems gaan terminals en computers over telefoonlijnen verbinden.

  2. Akoestisch koppelen

    Hoorns liggen in rubberen kappen, elektrisch los van het telefoonnet.

  3. XMODEM

    Blokcontrole en herhaling maken bestanden voor hobbyisten betrouwbaarder.

  4. Smartmodem 300

    Hayes populariseert automatisch kiezen en de AT-commandoset.

  5. 14,4k tot 56k

    Inbellen wordt sneller, slimmer en gewoon in verbonden huishoudens.

  6. Altijd online

    Breedband vervangt het kiesritueel door een permanente verbinding.

12 / Bronnen en verder lezen

Ontdek meer

Beeldverantwoording

Akoestische koppelaar en diagrammen van signaal, snelheid, verbinding en handshake — oorspronkelijk redactioneel ontwerp