Online vóór het web / Hoofdstuk 11
Piep, kraak, verbinding
Modems, akoestische koppelaars en de eerste bulletinboards brachten computers bij elkaar — één telefoongesprek tegelijk.
01 / Een computer belt op
De buitenwereld kwam binnen via de telefoonlijn
Lang voordat een browser miljoenen websites opende, kon een computer al contact maken met een andere computer.
Daarvoor was een modem nodig, een telefoonnummer en geduld. Je startte een communicatieprogramma, draaide of toetste het nummer en wachtte op antwoord. Daarna volgde een reeks piepen, fluittonen en ruis. Als alles goed ging, verscheen er een welkomstregel op het scherm.
Aan de andere kant stond geen wereldwijd netwerk, maar meestal één computer in een slaapkamer, werkkamer of clubgebouw. Die computer draaide een Bulletin Board System, kortweg BBS: een digitaal prikbord waarop bezoekers berichten konden lezen, software konden ophalen en soms spelletjes konden spelen. Het was klein, lokaal en traag — maar het voelde alsof de computer plotseling een deur naar andere mensen had gekregen.
02 / De akoestische koppelaar
Een telefoonhoorn in twee rubberen cups
De akoestische koppelaar was een wonderlijk tussenstation tussen telefoon en computer.
Het apparaat had twee met rubber beklede openingen. In de ene paste het luistergedeelte van de telefoonhoorn, in de andere de microfoon. De koppelaar luisterde naar tonen uit de telefoon en zette die om in elektrische signalen voor de computer. In de andere richting veranderde hij computergegevens weer in geluid.
De gebruiker belde meestal zelf. Zodra aan de andere kant een draagtoon klonk, werd de hoorn stevig in de cups gedrukt en schakelde de koppelaar naar de juiste stand. De rubberen randen hielden omgevingsgeluid zoveel mogelijk buiten. Een slecht passende hoorn, iemand die hard praatte of een tik tegen het bureau kon de verbinding verstoren.
Deze oplossing had een praktisch voordeel: de koppelaar hoefde niet rechtstreeks met de telefoondraden te worden verbonden en werkte met veel gewone toestellen. Tegelijk was hij kwetsbaar en langzaam. Veel koppelaars werkten met 110 of 300 baud. Toch maakte juist dit apparaat mobiele datacommunicatie mogelijk: telefoon opnemen, hoorn plaatsen, en de computer was online.
03 / Modulator en demodulator
Waarom een modem klinkt zoals het klinkt
Een klassieke telefoonlijn was voor stemmen gemaakt, niet voor nullen en enen.
Een modem — de naam komt van modulator-demodulator — vertaalde digitale gegevens daarom naar hoorbare tonen. Het modem aan de andere kant deed het omgekeerde. Bij het maken van verbinding tastten beide apparaten af welke snelheid en techniek de lijn aankon. Het bekende inbelgeluid was dus geen willekeurige herrie, maar een korte onderhandeling tussen twee machines.
Latere modems werden rechtstreeks op de telefoonaansluiting aangesloten en konden zelf een nummer kiezen en opnemen. De Hayes Smartmodem uit 1981 maakte tekstcommando’s als ATDT populair. Communicatiesoftware kon daardoor bellen, ophangen en instellingen wijzigen zonder dat de gebruiker telkens de hoorn hoefde vast te pakken. Het idee werd zo invloedrijk dat varianten van de Hayes-commando’s jarenlang in modems bleven voortleven.
04 / Snelheid
Bij 300 baud kon je de tekst bijna zien binnenkomen
De eerste thuisverbindingen waren traag genoeg om regel voor regel te volgen.
Bij een verbinding van 300 bit per seconde verschenen grofweg dertig teksttekens per seconde. Een eenvoudig menu voelde vlot genoeg, maar een programma van enkele tientallen kilobytes kon een lange telefoonsessie kosten. Iedere snelheidsstap veranderde de ervaring: van 300 naar 1200 en 2400 bit per seconde, later naar 14k4, 28k8, 33k6 en uiteindelijk 56k.
Regels werden zichtbaar opgebouwd. Ideaal voor berichten, minder voor grote bestanden.
Menu’s reageerden prettiger en downloads werden haalbaarder.
ANSI-schermen, grotere archieven en internetdiensten kwamen beter tot hun recht.
Het klassieke inbelmodem bereikte zijn praktische hoogtepunt in de jaren negentig.
Baud en bit per seconde betekenen technisch niet altijd hetzelfde. In advertenties en gesprekken werden de woorden echter vaak door elkaar gebruikt. Belangrijker voor de gebruiker was de simpele vraag: hoe lang blijft de telefoonlijn bezet?
05 / Het eerste publieke inbel-BBS
CBBS maakte van een prikbord een bestemming
Op 16 februari 1978 ging in Chicago het Computerized Bulletin Board System van Ward Christensen en Randy Suess online.
CBBS geldt als het eerste publieke BBS dat rechtstreeks via een telefoonnummer kon worden gebeld. Christensen schreef de software; Suess bouwde en organiseerde de hardware. Hun systeem was geïnspireerd op het prikbord van hun computerclub, waarop leden briefjes achterlieten met vragen, aanbiedingen en mededelingen.
Het idee was eenvoudig en krachtig: waarom zou dat prikbord niet op een computer kunnen staan? Gebruikers belden in, lazen wat anderen hadden geschreven en lieten zelf een bericht achter. Omdat er maar één telefoonlijn en één modem waren, kon slechts één bezoeker tegelijk binnen zijn. De rest hoorde de ingesprektoon.
Er waren eerdere experimenten met openbare computercommunicatie, zoals Community Memory in Berkeley vanaf 1973. Dat systeem gebruikte vaste terminals op publieke plekken. CBBS voegde daar iets beslissends aan toe: je kon vanuit huis met je eigen terminal of microcomputer inbellen.
06 / Binnen op het board
Berichten, bestanden en een eigen identiteit
Een BBS bestond grotendeels uit tekst, maar kon toch aanvoelen als een plaats.
Na het inloggen verscheen een menu met berichtengebieden, privépost en bestanden. Sommige boards waren gewijd aan één computermerk; andere draaiden om muziek, sciencefiction, politiek of een lokale gemeenschap. Later kwamen er kleurrijke ANSI-schermen, enquêtes, chatfuncties en zogenoemde door games: spellen die vanuit het BBS werden gestart.
CONNECT 2400
WELCOME TO THE NIGHT LINE
[1] READ MESSAGES [2] LEAVE A MESSAGE
[3] FILE LIBRARY [4] DOOR GAMES
[Q] LOG OFF
YOUR CHOICE: █
Gebruikers kozen vaak een alias. Daardoor kon een klein board een herkenbare groep stamgasten krijgen. Mensen discussieerden, hielpen elkaar met hardwareproblemen en wisselden programma’s uit. De omgangsvormen en onderwerpen werden sterk bepaald door degene die het systeem beheerde.
07 / De sysop
Achter ieder nummer zat een beheerder
De system operator, of sysop, hield de computer dag en nacht bereikbaar.
Een sysop installeerde de software, maakte accounts aan, ruimde berichten op en beantwoordde vragen. Vaak betaalde diegene zelf de computer, het modem, de opslag en een extra telefoonlijn. Bij een klein board kon de beheerder bovendien zien dat er iemand online was en spontaan een chat openen.
BBS-nummers werden doorgegeven via computerclubs, tijdschriften, papieren lijsten en andere boards. De meeste gebruikers kozen een lokaal nummer, omdat telefoonkosten per tik of per minuut konden oplopen. Daardoor had een BBS vaak een sterk regionaal karakter. Online gaan betekende contact met onbekenden, maar vaak wel met onbekenden uit dezelfde stad of omgeving.
08 / Bestanden over de lijn
Downloaden was een afspraak met de tijd
Een bestand moest niet alleen aankomen; het moest ook aantoonbaar zonder fouten aankomen.
Ward Christensen ontwikkelde in 1977 een eenvoudige methode die de basis werd voor XMODEM. Een bestand werd in blokken verstuurd. Na ieder blok bevestigde de ontvanger of het goed was aangekomen; bij een fout werd het opnieuw verzonden. Later volgden uitgebreidere protocollen als YMODEM en ZMODEM.
Zo ontstonden grote bibliotheken met shareware, freeware, drivers, tekstbestanden en spelletjes. Maar een download bleef spannend. Een storing op de lijn, een verbroken verbinding of iemand in huis die de telefoon opnam kon het werk van een half uur of langer in één klap beëindigen.
09 / Boards gaan elkaar bellen
FidoNet maakte van losse eilanden een netwerk
Vanaf 1984 konden berichten automatisch van het ene BBS naar het andere reizen.
Tom Jennings ontwikkelde FidoNet om post tussen twee Fido-BBS’en uit te wisselen. Het systeem groeide snel. Boards verzamelden berichten in pakketten en belden elkaar vaak ’s nachts, wanneer het telefoonverkeer goedkoper was. De volgende ochtend konden gebruikers nieuwe privéberichten en discussies lezen die via meerdere tussenstations waren aangekomen.
Dit store-and-forward-model maakte wereldwijde gemeenschappen mogelijk zonder dat iedere gebruiker een internationale verbinding hoefde te bellen. Het was geen internetverbinding zoals we die nu kennen. Toch bracht FidoNet lokale boards samen tot een gedistribueerd sociaal netwerk.
10 / Nederland en de overgang naar internet
Van lokale prikborden naar een wereldwijd web
Ook in Nederland werden computerclubs, bedrijven en particuliere sysops belangrijke toegangspoorten tot de online wereld.
In de jaren tachtig kwamen Nederlandse BBS’en op gang. HCC-leden konden vanaf het midden van dat decennium via FidoNet berichten uitwisselen. Bedrijven gebruikten boards voor ondersteuning en downloads; zo bood Microsoft Nederland updates aan via een eigen BBS. Daarnaast bestonden talloze particuliere systemen met een eigen sfeer, gebruikersgroep en verzameling bestanden.
Toen toegang tot internet en het World Wide Web in de jaren negentig betaalbaarder werd, verloren veel losstaande boards hun functie. Sommige sysops stopten, andere bouwden hun systeem om of werden internetprovider. Een deel van de BBS-cultuur verhuisde naar forums, chatdiensten en websites.
Toch verdween het principe niet. Profielen, privéberichten, moderatie, downloads en thematische gemeenschappen waren al op bulletinboards te vinden. Het moderne sociale web maakte die wereld groter en sneller, maar veel van zijn gewoonten waren in de piepende modemjaren al ontstaan.
11 / De lijn blijft klinken
Een verbinding die je bewust maakte
Een akoestische koppelaar en een BBS vroegen om handelingen die nu zijn verdwenen: een nummer opzoeken, bellen, luisteren en wachten. Juist daardoor voelde iedere geslaagde verbinding als een kleine prestatie.
- PLAATS DE HOORNAkoestische koppelaar
Geluid vormde de brug tussen telefoon en computer.
- WACHT OP CONNECTHet modem
Twee machines onderhandelden piepend over hun verbinding.
- LOG INHet BBS
Eén telefoonnummer leidde naar berichten, bestanden en mensen.
- STUUR DOORFidoNet
Lokale boards groeiden uit tot een internationaal netwerk.
We spreken tegenwoordig achteloos over ‘online zijn’. In de tijd van de akoestische koppelaar was online gaan nog letterlijk hoorbaar. Eerst kraakte de lijn, daarna verschenen de letters. Aan de andere kant wachtte een computer — en soms een hele gemeenschap.
12 / Bronnen & beeld
Lees, kijk en luister verder
- Computer History Museum — Connecting Over Phone Lines
- Computer History Museum — Anderson Jacobson Acoustic Data Coupler
- Smithsonian National Museum of American History — Hayes Smartmodem 300
- Ward Christensen en Randy Suess — Hobbyist Computerized Bulletin Board, BYTE (november 1978)
- Ward Christensen — XMODEM Protocol Specification (1982)
- Randy Bush — FidoNet: Technology, Tools, and History (1993)
- HCC!CompUsers — Onze geschiedenis op het internet
- Wikimedia Commons — geluidsopname van een inbelmodem
Beeldverantwoording
- Openingsillustratie van computer en akoestische koppelaar — eigen werk voor Silicon & Joysticks