Randapparatuur 06

Tekentabletten:
schilderen voordat de muis het overnam

Voordat aanwijzen een alledaagse computervaardigheid werd, beloofde een vlakke plaat iets directers: zet een stylus neer, beweeg je hand alsof je op papier werkt en zie hoe coördinaten op de televisie in kleur veranderen.

DE HAND KOMT HET SCHERM BINNENabsolute positie vertaald in digitale kleur
Positieabsolute X/Y
Gereedschapstylus · vinger
Doorbraak thuisKoalaPad · 1983
Nederlandse MSXPhilips NMS 1150

01 / Tekenen vóór het klikken

Het tablet hoorde al bij computergraphics voordat de muis van iedereen werd

Ingenieurs wilden kaarten en technische tekeningen invoeren; onderzoekers wilden vormen op een scherm manipuleren. Lang voordat het grafische bureaublad gewoon werd, vormde een penachtige aanwijzer al een brug tussen handbeweging en digitale geometrie.

Ivan Sutherlands Sketchpad demonstreerde in 1963 interactief tekenen met een lichtpen. Digitaliseertabletten verplaatsten het meetvlak daarna van het scherm naar het bureau. Het waren dure professionele instrumenten, maar het principe was verleidelijk eenvoudig: raak een plek aan en de computer ontvangt coördinaten. Begin jaren tachtig veranderde goedkopere elektronica dat specialistische gereedschap in kleurrijke randapparatuur voor thuis.

HandSTYLUS→PositieX / Y→SchermPIXEL

02 / Absoluut in plaats van relatief

Een tablet wist waar de pen was; een muis wist alleen hoever hij was verplaatst

Bij een absoluut apparaat komt de linkerbovenhoek van het actieve vlak altijd overeen met de linkerbovenhoek van het scherm. Til de stylus op en zet hem elders neer: de aanwijzer springt naar die plaats.

Contact met schermLICHTPENRelatieve bewegingMUISAbsoluut vlakTABLET

Die koppeling voelde logisch bij overtrekken en bij het kiezen van hulpmiddelen langs de rand van het tablet. Vrij tekenen kon juist onnatuurlijk aanvoelen: de hand bewoog horizontaal, terwijl het oog naar een verticale televisie keek. Moderne pendisplays nemen die scheiding weg; vroege gebruikers leerden op de ene plek tekenen en naar een andere kijken. De vaardigheid leek daardoor meer op muisgebruik dan op tekenen met potlood op papier.

03 / Een oppervlak wordt coördinaten

Onder het eenvoudige plastic zat een apparaat dat voortdurend twee richtingen mat

Tabletten gebruikten verschillende elektrische methoden, maar moesten allemaal dezelfde vragen beantwoorden: waar is de aanwijzer, raakt hij het vlak en heeft de gebruiker een handeling gekozen?

HorizontaalX-ASVerticaalY-ASContactAANRAKINGKeuzeKNOP

Homecomputertabletten werden vaak aangesloten via elektronica die al voor analoge paddles of joysticks bestond. Dat hield de prijs laag en liet software twee veranderende waarden lezen als horizontale en verticale positie. Anders dan moderne professionele pennen boden veel vroege systemen weinig of geen informatie over druk en hoek. Expressie moest komen uit softwaregereedschap, kleurkeuze en handbeweging, niet uit duizenden drukniveaus.

04 / Apple tekent vóór de Macintosh

Het Apple Graphics Tablet uit 1979 liet zien dat een Apple II een visueel werkstation kon zijn

Het grote bord, de bedrade stylus en de interfacekaart vormden een serieuze uitbreiding, geen speelgoed. Software kon het tablet koppelen aan het grafische vlak van 280 bij 192 pixels van de Apple II.

Het product verscheen vijf jaar voordat de Macintosh aanwijzen centraal maakte in Apples identiteit. Het was bedoeld voor tekenen, digitaliseren en specialistische toepassingen, niet voor de bediening van elk programma. Dat verschil is belangrijk: tabletten kwamen de personal computer binnen als creatieve en technische instrumenten. De muis werd later de universele navigator; het tablet bleef een bewuste keuze voor wie wilde tekenen, overtrekken of posities nauwkeurig vastleggen.

01BORD02STYLUS03INTERFACE04SOFTWARE05BEELD

05 / De KoalaPad bereikt de huiskamer

Een compact tablet maakte digitaal schilderen tot een geloofwaardige gezinsactiviteit

De KoalaPad verscheen in 1983 voor Apple II, Atari 8-bitcomputers, Commodore 64, TRS-80 Color Computer en IBM-compatibele pc’s. Die brede ondersteuning was even belangrijk als de hardware.

Het vlak reageerde op een stylus of vinger en had twee knoppen naast het tekengebied. Versies voor machines als de Commodore 64 gebruikten de controllerpoort, zodat het tablet zich kon gedragen als twee analoge paddleposities met knopdrukken. Het was ontwikkeld als betaalbaar educatief tekengereedschap, maar vond ook liefhebbers thuis. De vriendelijke naam en toegankelijke software lieten computerkunst minder lijken op technisch ontwerpen en meer op het openen van een doos kleurpotloden.

06 / KoalaPainter en het scherm als doek

De software leerde een generatie de grammatica van tekenprogramma’s

Een gereedschapsmenu bood vrij tekenen, lijnen, rechthoeken, cirkels, vullen, kopiëren en vergroten. In plaats van commando’s te typen, raakte de gebruiker een pictogram aan en werkte verder in de afbeelding.

01TEKEN02LIJN03VAK04CIRKEL05VUL06ZOOM

Op de Commodore 64 werkte KoalaPainter binnen de beperkingen van het multicolourbitmap. Pixels waren breed, kleurkeuzes werden binnen kleine gebieden gedeeld en het geheugen was krap. Die grenzen maakten het beeld niet alleen eenvoudiger, maar schiepen een herkenbare stijl. Kunstenaars leerden rasteren, omlijnen en contrasterende kleuren zorgvuldig plaatsen. Het Koala-bestandsformaat werd later een blijvend onderdeel van de C64-grafiekcultuur.

07 / Atari maakt de bediening deel van het beeld

Het Atari Touch Tablet veranderde het vlak in tekengebied én menu

De CX77 verscheen in 1984 met AtariArtist en liet gebruikers tekenen met de stylus, een pen of zelfs een vinger. Een transparante laag beschermde het oppervlak en kon over een afbeelding worden gelegd om die over te trekken.

AtariArtist gebruikte grafische functies die vanaf het tablet konden worden gekozen. Het accessoire liet zo een alternatief zien voor de opkomende bureaumuis: bediening hoefde niet uitsluitend op het scherm te staan. Een bedrukte oplegkaart kon delen van het fysieke vlak betekenis geven. Atari’s sterke kleurengrafiek maakte de combinatie aantrekkelijk, al bleef het tablet een nicheproduct naast de overal aanwezige joystick.

BronTEKENING+HulpOPLEGLAAG→ResultaatPIXELS

08 / Overtrekken, menu’s en leren

Het nuttigste was soms niet vrij tekenen, maar precies weten wat zich onder de pen bevond

Een papieren afbeelding onder een transparante afdekking kon punt voor punt worden gedigitaliseerd. Een gedrukt menu kon vaste gebieden veranderen in opdrachten, kleuren of vormen.

Dat maakte tabletten aantrekkelijk in het onderwijs. Kinderen konden kiezen zonder toetsenbordcommando’s te onthouden, bekende voorwerpen overtrekken en de verandering meteen op het scherm zien. Leraren en ontwikkelaars konden oplegkaarten maken voor aardrijkskunde, meetkunde of eenvoudige keuzes. De belofte hing wel af van software voor precies die hardware. Zonder geschikt tekenprogramma of eigen code was het tablet slechts een stroom coördinaten—een vroeg voorbeeld van slimme randapparatuur waarvan het nut in het complete pakket zat.

09 / Philips voegt een Nederlands MSX-tablet toe

De NMS 1150 bracht het idee naar de samenhangende computerreeks van Philips

Philips verkocht het NMS 1150 Graphic Tablet voor MSX-systemen. Met zijn aangesloten pen en sobere vormgeving paste het bij een familie van monitoren, drives, printers en andere uitbreidingen die de homecomputer compleet moesten maken.

Het apparaat is nu veel zeldzamer dan een joystick of datarecorder en bewaard gebleven documentatie is schaars. Die schaarste vertelt een eigen verhaal. Tabletten maakten indruk in catalogi en demonstraties, maar bleven afhankelijk van specifieke creatieve software en van een gebruiker die de oog-handcoördinatie wilde leren. In Nederland liet de NMS 1150 zien dat MSX meer kon zijn dan spellen en BASIC: ook een bescheiden grafisch atelier.

10 / Van leeg vlak naar zichtbare inkt

Moderne tabletten plaatsten het digitale oppervlak uiteindelijk waar het beeld verschijnt

Professionele drukgevoelige tabletten kregen een fijnere resolutie, draadloze pennen, drukmeting en hoekherkenning. Pendisplays legden daarna een lcd-scherm onder de stylus en namen de oudste scheiding tussen hand en oog weg.

Jaren 70DIGITIZERJaren 80THUISTABLETJaren 90PENTABLETNUPENDISPLAY

Huidige apparaten zijn veel nauwkeuriger, maar de centrale koppeling is herkenbaar gebleven: handbeweging wordt coördinaat en software verandert dat coördinaat in een spoor. Vroege homecomputertabletten verdienen meer dan een voetnoot als primitieve tekenspullen. Ze brachten schilderen met pictogrammen, directe selectie en digitaal tekenen naar huishoudens voordat de muis en grafische interface aanwijzen vanzelfsprekend maakten.

11 / Van coördinaat naar penseelstreek

De lange weg naar tekenen op het scherm

Tekentabletten verhuisden van laboratorium en tekenkamer naar huis—en plaatsten het beeld uiteindelijk rechtstreeks onder de pen.

  1. Sketchpad

    Ivan Sutherland demonstreert interactief computertekenen met een lichtpen.

  2. RAND Tablet

    Een vlak elektronisch oppervlak verandert stylusposities in computercoördinaten.

  3. Bit Pad

    Summagraphics maakt digitaliseertabletten tot herkenbaar commercieel gereedschap.

  4. Apple Graphics Tablet

    De Apple II krijgt een groot creatief en technisch invoerapparaat.

  5. Kunst op de homecomputer

    KoalaPad en Atari Touch Tablet brengen schilderen met een stylus naar de televisie.

  6. Het vlak licht op

    Pendisplays combineren tablet en scherm, maar behouden absolute coördinaten.

12 / Bronnen en verder lezen

Lees en bekijk meer

Image credits

Tablet-, stylus-, coördinaten-, palet- en overtrekdiagrammen — oorspronkelijk redactioneel ontwerp