Spelcomputer 01 / 1972
Magnavox Odyssey:
de televisie werd een speelveld
De eerste spelcomputer voor thuis kon niet tellen, maakte geen geluid en tekende slechts een paar witte vormen. Toch begon hier iets nieuws: voor het eerst bestuurde een gezin wat er op de televisie gebeurde.
01 / Een actieve televisie
Tot 1972 keek je naar een televisie. Met de Odyssey deed je mee
Televisie was eenrichtingsverkeer: omroepen bepaalden wat er verscheen en de kijker koos hooguit een zender. De Magnavox Odyssey draaide die verhouding voor het eerst in de huiskamer om.
Twee spelers kregen ieder een wit kastje met draaiknoppen. Daarmee bewogen zij lichtgevende rechthoeken horizontaal en verticaal over het scherm. Een derde vorm kon als bal dienen. Het beeld was eenvoudig, maar reageerde onmiddellijk op wat mensen met hun handen deden.
Dat klinkt nu vanzelfsprekend. In 1972 was het bijna een goocheltruc. Er zat geen spelprogramma in de televisie en er kwam geen uitzending binnen. Een los apparaat maakte een eigen televisiesignaal en veranderde de vertrouwde beeldbuis in een speelveld.
De Odyssey was daardoor minder een voorloper van één specifieke console dan van een nieuw idee: het scherm als ruimte waarin de kijker zelf handelt.
02 / Van Brown Box naar winkelproduct
Ralph Baer wilde van de televisie meer maken dan een ontvanger
Ingenieur Ralph Baer werkte bij defensiebedrijf Sanders Associates toen hij in 1966 zijn idee voor spelletjes op een gewone televisie begon uit te werken.
Samen met Bill Harrison en Bill Rusch bouwde hij verschillende proefmodellen. Het bekendste kreeg later de bijnaam Brown Box: een rechthoekige kast met houtfineer, schakelaars en twee controllers. Het systeem kon onder meer een achtervolgingsspel en een tafeltennisachtig spel laten zien; voor schietspellen ontwikkelde het team zelfs een lichtgeweer.
Sanders zocht een fabrikant die het ontwerp als consumentenproduct kon uitbrengen. Magnavox nam een licentie, vereenvoudigde de techniek en gaf het apparaat een futuristische naam en een opvallende wit-zwart-bruine behuizing. In september 1972 stond de Odyssey bij Amerikaanse Magnavox-dealers.
Een gewone televisie moet een actief spelapparaat kunnen worden.
Het prototype toont bestuurbare vormen en meerdere spelsoorten.
Het experiment wordt de eerste commerciële spelcomputer voor thuis.
03 / Bijna niets, slim gebruikt
Geen processor, geen geheugen en geen software
Latere spelcomputers voeren miljoenen instructies per seconde uit. De Odyssey had niet eens een microprocessor. Transistors, diodes en andere losse elektronische onderdelen maakten rechtstreeks de videosignalen.
De machine kon enkele witte blokken en een lijn voortbrengen. Hij kende geen kleuren, speelde geen muziek en hield geen score bij. Spelers moesten zelf punten tellen. De controllers hadden draaiknoppen voor horizontale en verticale beweging en een resetknop waarmee een spelelement opnieuw werd geplaatst.
Juist die beperkingen maakten het ontwerp interessant. De Odyssey deed alleen wat elektronisch noodzakelijk was; regels, decor, verhaal en puntentelling werden verdeeld over mensen en fysieke spelonderdelen.
04 / Een console als bordspel
De doos zat vol met kaarten, geld, fiches en dobbelstenen
Wie de Odyssey uitpakte, vond niet alleen elektronica. Het leek alsof een spelcomputer en een spellenkast in dezelfde verpakking waren beland.
De genummerde ‘game cards’ lijken op cartridges, maar bevatten geen programma. Contactpunten op de kaart verbonden bestaande schakelingen in een andere combinatie. Zo veranderden bijvoorbeeld de plaatsing en het gedrag van de lichtvormen; de eigenlijke spelregels stonden in de handleiding.
Bij spellen als Football en Roulette gebeurde veel buiten het scherm. Spelers verplaatsten fiches, trokken kaarten of gebruikten een apart bord. De Odyssey was dus nog geen afgesloten digitale wereld. Hij vormde het elektronische middelpunt van een gemengd gezelschapsspel.
05 / Kleur zonder kleurenchip
Doorzichtige folies maakten van dezelfde blokjes steeds een ander spel
De Odyssey kon zelf alleen zwart-witbeeld maken. Magnavox leverde daarom dunne, gekleurde folies in twee televisiematen.
Door statische elektriciteit bleven ze tegen de beeldbuis zitten. De witte blokken schenen door transparante delen heen en konden zo tennissers, skiërs, spoken of roulettefiches voorstellen. Het schermdecor veranderde; de elektronica bleef grotendeels hetzelfde.
De folies waren geen noodoplossing zonder verbeelding. Ze maakten zichtbaar hoe spelontwerp werkt: betekenis ontstaat niet alleen uit wat een computer berekent, maar ook uit regels, vormgeving en wat spelers bereid zijn in eenvoudige tekens te zien.
06 / Table Tennis en Pong
Een eenvoudig balspel kreeg grote juridische gevolgen
Table Tennis was de duidelijkste demonstratie van de Odyssey: twee spelers kaatsten een lichtblok heen en weer met beweegbare rechthoeken.
Nolan Bushnell zag het systeem in 1972 tijdens een demonstratie van Magnavox. Later dat jaar bracht zijn jonge bedrijf Atari het arcadespel Pong uit. Pong was sneller, had geluid, hield de score bij en groeide uit tot een veel bekender cultureel verschijnsel.
Toch lag het oudere werk van Baer juridisch onder de markt. Magnavox verdedigde de aan Sanders verleende octrooien tegen Atari en andere spelbedrijven. Atari trof een schikking en nam een licentie. De rechtszaken bevestigden dat de Odyssey niet alleen een curiositeit was, maar het commerciële beginpunt van spelen via een televisiescherm.
07 / Een moeizame marktintroductie
Veel klanten dachten dat de Odyssey alleen op een Magnavox-televisie werkte
De techniek werkte op gewone televisietoestellen, maar de verkoop via Magnavox-dealers en onduidelijke demonstraties veroorzaakten een hardnekkig misverstand.
De Odyssey kostte ongeveer honderd dollar en moest worden uitgelegd op een moment dat nog niemand wist wat een spelcomputer was. Verkopers presenteerden hem soms vooral als aanvulling op een Magnavox-televisie. Wie een ander merk bezat, kon daardoor denken dat het apparaat ongeschikt was.
De verkoop kwam langzaam op gang, maar herstelde na duidelijkere reclame. Volgens het Computer History Museum werden uiteindelijk meer dan 350.000 exemplaren verkocht. Dat was bescheiden naast latere massaconsolemarkten, maar genoeg om te bewijzen dat interactief televisiespel een consumentenproduct kon zijn.
08 / De eerste reis
Van notitieblok naar een nieuwe industrie
De Odyssey was het resultaat van jaren experimenteren en werd vervolgens het juridische en technische vertrekpunt voor de jonge consolemarkt.
Het idee
Ralph Baer begint bij Sanders Associates een speelapparaat voor gewone televisies te ontwerpen.
De Brown Box
Een werkend prototype combineert meerdere spellen, controllers en een lichtgeweer.
Publieke demonstraties
Magnavox laat de Odyssey en het tafeltennisspel aan dealers en bezoekers zien.
De Odyssey verschijnt
De eerste commerciële spelcomputer voor thuis komt in de Amerikaanse winkels.
Pong
Atari maakt het elektronische balspel beroemd in de speelhal.
Het basisoctrooi
Baers Amerikaanse octrooi op spelbesturing via een televisie wordt verleend.
09 / Bronnen & verder lezen
Verder kijken
- National Museum of American History — The Magnavox Odyssey predicted the future of video games
- National Museum of American History — Magnavox Odyssey Video Game Unit, 1972
- Computer History Museum — Games On Your TV?
- Computer History Museum — Odyssey video game system
- Ralph H. Baer — Television gaming and training apparatus, US 3,728,480
Beeldverantwoording
Magnavox Odyssey — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP
Odyssey-accessoires — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP
Odyssey-schermfolies — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP