Mislukte beloften / Aflevering 5
De interactieve televisie
Televisie zou geen eenrichtingsverkeer blijven. We zouden stemmen, bestellen, meespelen en zelf bepalen wat er op het scherm verscheen.

01 / De belofte
Van kijker naar gebruiker
De omroep zond uit en het publiek keek. Interactieve televisie zou die oude afspraak openbreken.
De afstandsbediening veranderde in een stemkastje, winkelmandje, spelcomputer en toegangspoort tot een eindeloze videotheek. Tijdens een quiz kon het publiek thuis meespelen. Bij het nieuws kon de kijker extra achtergronden openen. Een film begon wanneer het huishouden daar klaar voor was, niet wanneer de omroep hem programmeerde.
De belofte keerde in verschillende vormen terug. In de jaren zeventig liep een kabel vanuit de huiskamer terug naar de centrale. In de jaren negentig moest een krachtige settopbox de televisie aansluiten op de ‘elektronische snelweg’. Rond 2000 verscheen de rode knop. Daarna kwamen IPTV, smart-tv’s en apps.
Steeds werd gezegd dat het passieve publiek zou verdwijnen. De kijker werd gebruiker, deelnemer en consument. Televisie zou eindelijk terug kunnen luisteren.
02 / QUBE
De afstandsbediening die antwoord gaf
Op 1 december 1977 begon Warner Cable in Columbus, Ohio, met QUBE.
Het systeem bood dertig kanalen — destijds een overweldigende hoeveelheid — en een opvallende afstandsbediening met achttien knoppen. Vijf zwarte knoppen konden een antwoord naar de kabelmaatschappij terugsturen. Kijkers stemden in opiniepeilingen, beoordeelden kandidaten in een talentenjacht en gaven antwoord tijdens spelprogramma’s. Ze konden ook films en sportwedstrijden bestellen.
QUBE leverde ideeën op die later gewoon werden: gespecialiseerde kabelkanalen, betaaltelevisie, pay-per-view en programma’s voor een nauwkeurig omschreven doelgroep. Het kinderprogramma Pinwheel hielp zelfs de basis leggen voor Nickelodeon.
Maar QUBE was duur. Voor de terugverbinding waren aanpassingen aan het kabelnet, speciale apparatuur en een centrale computer nodig. Interactieve programma’s moesten apart worden gemaakt en het systeem moest iedere knopdruk verwerken. In 1984 stopte de dienst. De proef was invloedrijk, maar niet winstgevend.
03 / De huiskamer als studio
Meedoen bleek minder vanzelfsprekend dan kijken
De aantrekkelijkste demonstraties lieten kijkers een talentenjacht beslissen, een wedstrijd voorspellen of hun mening geven.
Toch veranderde dat de televisieavond niet fundamenteel. De meeste mensen gebruikten televisie juist omdat ze niets hoefden te doen. Na een werkdag was achteroverleunen een voordeel, geen tekortkoming. Een programma dat voortdurend om keuzes vroeg, kon aanvoelen als werk.
Een goede vertakking kostte bovendien extra scenario’s, opnames en techniek, terwijl een groot deel van het materiaal nooit werd bekeken. Bij een liveprogramma moest de uitslag snel en betrouwbaar worden verwerkt. Wanneer de keuze nauwelijks invloed had, voelde de interactie als een truc.
Televisiemakers ontdekten een ongemakkelijke waarheid: mensen wilden soms meedoen, maar niet voortdurend. De afstandsbediening werd vooral gebruikt om het aanbod te verlaten, niet om dieper een programma in te gaan.
04 / De elektronische snelweg
In de jaren negentig zou alles via de televisie komen
Media-, kabel-, computer- en telefoonbedrijven zagen het toestel in bijna ieder huishouden als de bestemming voor digitale diensten.
Time Warner bouwde in Orlando het Full Service Network. Eind 1994 werden de eerste huishoudens aangesloten. Via pictogrammen konden proefgebruikers nieuws en weer oproepen, films starten en terugspoelen, videospellen spelen, winkelen en eten bestellen. Zelfs videotelefonie hoorde bij het toekomstbeeld.
Achter de vriendelijke pictogrammen stond een uitzonderlijk kostbaar systeem van glasvezel, coaxkabel, videoservers, schakelaars en experimentele settopboxen. De proef moest vooral ontdekken wat consumenten later zouden willen, wanneer de apparatuur ooit betaalbaar werd.
Het netwerk sloot in 1997. De techniek had gewerkt, maar het economische model niet. Terwijl de televisie-industrie een gecontroleerde digitale snelweg aanlegde, groeide elders het open internet.
05 / De doos onder het toestel
Iedere nieuwe toekomst had een nieuw kastje nodig
De settopbox decodeerde het signaal, toonde menu’s, registreerde keuzes en stuurde gegevens terug.

De televisie-industrie zag het kastje als toegangspoort voor abonnementen, films, advertenties en betalingen. Voor de gebruiker betekende het weer een afstandsbediening, kabel en menu. Diensten van verschillende bedrijven werkten niet vanzelfsprekend op hetzelfde apparaat.
Ook de bediening botste met het medium. Kleine tekst, formulieren en lange lijsten werken slecht op een scherm dat van enkele meters afstand wordt bekeken. Met pijltjestoetsen een naam, adres of zoekterm invoeren was veel omslachtiger dan op een toetsenbord.
WebTV probeerde vanaf 1996 internet en e-mail zonder pc bereikbaar te maken. Microsoft kocht het bedrijf in 1997. Het idee was begrijpelijk, maar het web paste zich slecht aan de lage resolutie, trage telefoonlijn en afstandsbediening aan. De settopbox wilde een computer zijn zonder eruit te zien als een computer.
06 / Winkelen vanuit de bank
Iedere kijker werd een potentiële koper
Een jurk uit een serie, een cd uit een muziekprogramma of een pizza tijdens een film: één druk op de knop zou belangstelling in een aankoop veranderen.
Voor adverteerders was dat aantrekkelijk. Een commercial hoefde niet langer te hopen dat iemand later naar de winkel ging. De kijker kon meteen informatie aanvragen of bestellen. Het televisiescherm werd etalage en kassa tegelijk.
In de praktijk was vertrouwen een probleem. Wie kreeg de betaalgegevens? Was de bestelling echt geplaatst? Kon een kind per ongeluk iets kopen? Een product vergelijken, recensies lezen en bezorgopties controleren paste bovendien slecht in een televisie-interface.
Het web bood voor winkelen al snel een betere omgeving. Websites konden veel producten tonen, zoekfuncties aanbieden en tekst invoeren met een toetsenbord. De televisie bleef geschikt om verlangen op te wekken; de computer werd de plek om de aankoop af te ronden.
07 / Druk op rood
Een veelbelovende knop werd een digitaal zijpad
Met digitale televisie konden omroepen extra tekst, beelden, videostreams en toepassingen naast het programma meesturen.

De BBC bouwde vanaf 1999 BBC Text en later BBCi en BBC Red Button. Kijkers kregen extra sportwedstrijden, nieuws, uitslagen en programma-informatie. Bij grote evenementen was dat nuttig: de kijker kon zelf een wedstrijd of camerafeed kiezen.
Ook in Nederland experimenteerden omroepen en distributeurs met de rode knop. De NPO gebruikte later HbbTV — een combinatie van omroepsignaal en internet — voor extra video, NPO Plus en aanvullende sportstreams.
De knop werd nooit een universele ingang. Niet ieder toestel of kabelbedrijf ondersteunde dezelfde functies. Laden duurde soms lang en de kijker wist vooraf niet wat erachter zat. Een telefoon of tablet gaf dezelfde informatie sneller en duidelijker.
08 / Nederland krijgt Mine
Interactief werd vooral televisie op aanvraag
KPN introduceerde in 2006 de IPTV-dienst Mine. In 2007 werd het product eenvoudiger Interactieve TV genoemd.
Via de ADSL-verbinding konden klanten digitale zenders kijken, films bestellen en recent uitgezonden programma’s terugzien. Daarmee verschoof de betekenis van interactief. Het ging steeds minder om meestemmen of winkelen tijdens een programma en steeds meer om controle over het kijktijdstip.
De elektronische programmagids, video-on-demand, opnemen en programma gemist bleken waardevoller dan ingewikkelde deelnamevormen. Dat was een bescheidener revolutie dan de beloften uit de jaren negentig. De televisie werd niet de centrale winkel, bank, telefoon en computer van het huishouden. Maar hij leerde wel wachten.
Juist deze stille vorm van interactie werd succesvol. De kijker wilde niet voortdurend met de televisie praten; hij wilde vooral dat de televisie luisterde naar de vraag: wat wil ik nu zien?
09 / Het tweede scherm wint
De smartphone deed wat de rode knop niet kon
Kijkers zochten acteurs op, reageerden op sociale media en stemden in een app terwijl het programma gewoon doorspeelde.
Het tweede scherm beschikte over een toetsenbord, persoonlijk account en browser. Het kon informatie tonen zonder het televisiebeeld te bedekken. En iedere kijker in de kamer kon zijn eigen scherm gebruiken.
Programma’s maakten hiervan gebruik met hashtags, QR-codes, apps en online stemmingen. De televisie bleef het gezamenlijke podium; de telefoon werd de persoonlijke afstandsbediening naar de buitenwereld.
Daarmee verloor de kabelmaatschappij haar rol als poortwachter. De interactie liep niet langer noodzakelijk via de settopbox. Omroepen konden kijkers rechtstreeks bereiken en kijkers konden onderling praten — soms veel luider dan met het programma zelf.
10 / Waarom het mislukte
Kunnen kiezen is niet voortdurend willen kiezen
Verschillende praktische en sociale bezwaren versterkten elkaar.
De infrastructuur was te duur. Tweerichtingskabels, videoservers en settopboxen vergden grote investeringen voordat duidelijk was wat mensen wilden.
De standaarden waren versnipperd. Een toepassing voor het ene netwerk werkte niet automatisch bij een andere aanbieder of op een ander toestel.
De bediening was onhandig. Een afstandsbediening was geschikt om een kanaal te kiezen, maar niet om formulieren in te vullen, te zoeken of uitgebreid te winkelen.
Televisie was bewust passief. De mogelijkheid om mee te doen betekende niet dat kijkers bij ieder programma opdrachten en keuzes wilden.
Het internet ontwikkelde zich sneller. Computers en later smartphones waren beter in tekst, zoeken, betalen, communiceren en persoonlijke diensten.
11 / Wat ervan overbleef
De beste onderdelen werden onzichtbaar normaal
Interactieve televisie mislukte als afzonderlijke, gesloten wereld. Als verzameling functies slaagde ze wel.
- BELOFTEDe kijker aan de knoppen
Televisie zou luisteren, antwoorden en de huiskamer met winkels en spellen verbinden.
- REMEen dure gesloten wereld
Speciale kabelnetten, kastjes en interfaces maakten iedere dienst ingewikkeld.
- DOORBRAAKZelf het kijktijdstip bepalen
Video-on-demand, pauzeren en terugkijken boden onmiddellijk duidelijk voordeel.
- ERFENISTelevisie als app
Streaming maakte het scherm interactief; de smartphone nam stemmen en zoeken over.
De grote belofte was dat kijkers deelnemers zouden worden. De belangrijkste verandering bleek eenvoudiger: de kijker ontsnapte aan het uitzendschema. De afstandsbediening werd geen stembus, winkelwagen en toetsenbord tegelijk. Hij kreeg vooral één beslissende macht: kiezen wat er nu begint.
12 / Bronnen & beeld
Lees en kijk verder
- WOSU — QUBE brought the future of TV to Columbus in 1977
- IEEE Computer Society — The FSN challenge: large-scale interactive TV
- KPN — Onze geschiedenis
- NPO — Meer interactieve televisie bij de NPO
Beeldverantwoording
QUBE-afstandsbediening — Matt1861, CC BY-SA 4.0; omgezet naar WebP
WebTV launch units — Halen Martini, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP
Rode knop — HazySpy, publiek domein; omgezet naar WebP