Mislukte beloften / Aflevering 6
De cd-rom als opvolger van het boek
Een complete encyclopedie, atlas, taalcursus en kunstcollectie op één glanzend schijfje. De cd-rom leek het boek kleiner én slimmer te maken.

01 / De belofte
Een bibliotheek op twaalf centimeter
Een boek had gewicht, afmetingen en een vast aantal pagina’s. Een cd-rom kon honderden megabytes aan tekst, beeld en geluid bevatten.
In de jaren tachtig en negentig leek dat een fundamentele verandering. De encyclopedie hoefde niet langer uit tientallen delen te bestaan. De atlas kon inzoomen, de taalcursus kon woorden uitspreken en het geschiedenisboek kon filmbeelden tonen. Een zoekopdracht vond in seconden een naam die in een papieren register moest worden opgezocht.
Uitgevers en computerbedrijven spraken niet alleen over een nieuw opslagmedium. De cd-rom zou een nieuw soort boek voortbrengen: interactief, doorzoekbaar en multimediaal. De lezer werd gebruiker en kon zijn eigen route door de informatie kiezen.
De belofte was onweerstaanbaar. Alles wat gedrukt kon worden, kon ook op een schijf. En op die schijf kon het bewegen, spreken en muziek maken.
02 / Enorme ruimte
Van stapels diskettes naar één zilveren schijf
Een cd-rom bevatte ongeveer 650 megabyte — honderden malen meer dan de diskette van een doorsnee pc.
De compact disc was ontwikkeld voor muziek. Philips en Sony brachten het systeem in 1982 op de markt. Dezelfde optische techniek kon ook digitale gegevens bewaren; halverwege de jaren tachtig werd de cd-rom voor computers gestandaardiseerd.
Microsoft bracht in 1987 Bookshelf uit, zijn eerste cd-romtoepassing. De schijf combineerde tien naslagwerken, waaronder woordenboeken, een citatenboek, een almanak en een spellinggids. De computer werd daarmee een persoonlijke naslagbibliotheek.
Read-only was tegelijk kracht en beperking. De informatie werd in de fabriek vastgelegd en kon thuis niet worden gewijzigd. Massaproductie was betrouwbaar, maar een fout, verouderd cijfer of nieuw wereldfeit bleef staan tot de volgende editie.
03 / Het boek krijgt beeld en geluid
Multimedia moest lezen veranderen in beleven
Een artikel over Beethoven kon muziek laten horen; bij een vogelbeschrijving klonk de roep.
Anatomische modellen konden laag voor laag worden bekeken. Tijdlijnen, kaarten en diagrammen reageerden op een muisklik. De gebruiker hoefde niet van kaft tot kaft te lezen, maar sprong via koppelingen van onderwerp naar onderwerp.
Uitgevers gebruikten woorden als interactief, ontdekken en verkennen. Het boek werd niet langer voorgesteld als een reeks pagina’s, maar als een omgeving. De cd-rom leek tegelijk bibliotheek, museum, klaslokaal en speelkamer.
Die nieuwe vorm had nog geen vaste grammatica. Sommige titels waren sobere naslagwerken, andere leken op spellen. Knoppen stonden overal, video’s openden in piepkleine vensters en animaties waren soms belangrijker dan de informatie. Multimedia was een kwaliteit geworden voordat duidelijk was wat het aan lezen toevoegde.
04 / De encyclopedie wordt software
Encarta veranderde kennis in een computerproduct
Microsofts Encarta uit 1993 combineerde artikelen met foto’s, kaarten, geluid, animatie en video.
Waar een traditionele encyclopedie gezag uitstraalde door omvang en leren band, maakte Encarta indruk met kleur, beweging en de snelheid van een zoekveld. Een gedrukte encyclopedie kon meer dan duizend dollar kosten; een cd-rom kostte een fractie en werd geregeld meegeleverd met een nieuwe computer.
Encarta hoefde aanvankelijk niet vollediger te zijn dan Encyclopaedia Britannica. Het hoefde vooral toegankelijker, goedkoper en aantrekkelijker te ogen. Kinderen konden dierengeluiden horen, beroemde toespraken afspelen en op een wereldkaart klikken.
In 1997 verscheen een Nederlandse versie in samenwerking met Winkler Prins. Daarmee verhuisde een vertrouwde encyclopedische naam van de boekenkast naar Windows. De digitale opvolger bevatte naast vertaalde artikelen ook Nederlandse en Vlaamse onderwerpen.
05 / De multimedia-pc
Een cd-romstation maakte de gezinscomputer compleet
Halverwege de jaren negentig kregen nieuwe computers luidsprekers, een geluidskaart en vaak een stapel meegeleverde schijven.

Het aanbod liep uiteen van encyclopedieën en atlassen tot kookboeken, rijexamenoefeningen, medische gidsen, kunstcollecties en taalcursussen. Kinderen verkenden het menselijk lichaam, bouwden virtuele uitvindingen en klikten door natuurprogramma’s vol filmpjes en quizzen.
Ook kranten zagen kansen. De Volkskrant kondigde in 1993 een editie op cd-rom aan. Grote hoeveelheden tekst konden worden doorzocht zonder stapels papier of microfiches. Voor journalisten, studenten en onderzoekers was dat een tastbaar voordeel.
De cd-rom werd zo een overgangsmedium. Hij bracht de ordening en redactionele controle van het boek samen met zoeken, koppelingen en audiovisuele elementen die later bij het web zouden horen.
06 / Het spektakel
Meer media betekende niet automatisch meer begrip
Een titel moest liefst tekst, foto, geluid, animatie én video bevatten — ook wanneer een heldere alinea genoeg was.
De technische beperkingen waren zichtbaar. Video speelde in een klein venster en zag er blokkerig uit. Na een klik zoemde eerst het motortje van de drive. Geluidsfragmenten begonnen soms pas wanneer het onderwerp bijna was vergeten.
Een rijke productie was kostbaar. Artikelen moesten worden geredigeerd, afbeeldingen gelicenseerd, stemmen opgenomen, video gemonteerd en software geprogrammeerd. Daarna moest alles werken op verschillende computers, geluidskaarten, beeldschermresoluties en versies van Windows of Mac OS.
Het resultaat verouderde snel. Een boek kon tientallen jaren leesbaar blijven. Een cd-rom van slechts enkele jaren oud kon weigeren omdat een nieuwe computer het installatieprogramma, de videocodec of de scherminstelling niet meer begreep.
07 / Lezen vanaf het scherm
Het boek had eigenschappen die pas zichtbaar werden toen ze verdwenen
Een boek hoefde niet op te starten, stelde geen systeemeisen en kon mee naar de bank, trein of tuin.
De lezer zag twee volledige pagina’s, kon snel bladeren en onthouden waar informatie ongeveer stond. Een cd-rom toonde telkens een klein gedeelte. De gebruiker volgde koppelingen en vensters, maar verloor gemakkelijk het overzicht. Lange teksten lezen op een beeldbuis was vermoeiend.
De cd-rom was sterk in gericht zoeken en korte ontdekkingstochten. Voor aandachtig, lineair lezen was hij vaak minder prettig. Het medium dat het boek moest verbeteren, liet zien hoeveel subtiele gebruikskennis in eeuwen boekvorm was opgebouwd.
De tegenstelling was uiteindelijk te eenvoudig. Mensen wilden niet één winnaar. Ze gebruikten het scherm om iets te vinden en papier om lang te lezen — of kozen per onderwerp en moment.
08 / Kennis met een datum
De wereld veranderde sneller dan de volgende editie
De inhoud was al maanden oud wanneer de doos in de winkel lag.

Redactie, productie, testen, persen en distributie kostten tijd. Nieuwe verkiezingsuitslagen, landen, ontdekkingen en records moesten wachten tot de editie van het volgende jaar.
Uitgevers maakten van die beperking een verdienmodel. Jaartallen stonden prominent op de doos en bezitters werden aangemoedigd te upgraden. Maar weinig huishoudens wilden ieder jaar grotendeels dezelfde kennis opnieuw kopen.
De vaste schijf bleef nuttig zonder telefoonlijn of abonnement. Maar er kwam niets bij nadat de verpakking was geopend. Software kon modern ogen terwijl de feiten stil waren blijven staan.
09 / Het web breekt de doos open
Een verbonden naslagwerk won van een vol naslagwerk
Toen breedband doorbrak, verdween het snelheidsvoordeel van informatie op een lokale schijf.
Het web hoefde niet op een nieuwe editie te wachten. Een artikel kon vandaag worden bijgewerkt en morgen opnieuw. Koppelingen gingen niet alleen naar materiaal van dezelfde uitgever, maar naar bibliotheken, kranten, universiteiten en andere bronnen.
Op een cd-rom zocht de gebruiker binnen één product. Een zoekmachine zocht door miljoenen websites. De gesloten, zorgvuldig ontworpen multimediaomgeving kreeg concurrentie van een rommelig maar vrijwel grenzeloos netwerk.
Wikipedia, opgericht in 2001, maakte het verschil nog scherper. De encyclopedie was gratis, groeide voortdurend en werd door gebruikers bijgewerkt. De kwaliteit kon verschillen, maar snelheid, omvang en toegankelijkheid waren met een jaarlijks geperste schijf niet te evenaren.
10 / Waarom het mislukte
De cd-rom was enorm, maar niet verbonden
Zijn voordelen werden door computers en internet stap voor stap ingehaald.
De inhoud stond stil. Actualisering vereiste een nieuwe editie, nieuwe productie en een nieuwe aankoop.
Het medium was gesloten. Koppelingen bleven meestal binnen de grenzen van één schijf en één uitgever.
Multimedia was duur. Tekst, beeld, audio, video en software vroegen verschillende vakmensen en ingewikkelde rechten.
De bediening was wisselvallig. Iedere titel had een eigen interface; installatie- en compatibiliteitsproblemen ondermijnden de eenvoud.
Het web was goedkoper en groter. Gratis zoekmachines en websites maakten een afzonderlijke schijf per onderwerp minder aantrekkelijk.
Hardware veranderde. Nieuwe computers verloren uiteindelijk hun cd-romstation en oude software draaide niet meer op moderne systemen.
11 / Wat ervan overbleef
De brug tussen boekenkast en web
Het boek werd niet vervangen, maar de boekenkast verloor wel haar monopolie op betrouwbare kennis.
- BELOFTEAlle kennis op één schijf
Encyclopedie, atlas en audiovisueel archief pasten in een klein doosje.
- DOORBRAAKZoeken en multimedia
Tekst werd doorzoekbaar en kreeg geluid, animatie en video als nieuwe lagen.
- REMKennis stond stil
Iedere correctie vroeg om een nieuwe editie terwijl software snel verouderde.
- ERFENISDe verbonden bibliotheek
Het web nam zoeken, koppelingen en multimedia over en voegde actualiteit toe.
Microsoft stopte in 2009 met Encarta. De cd-rom was niet de opvolger van het boek, maar de brug naar het web: glanzend, indrukwekkend en maar kort breed genoeg om al onze kennis te dragen.
12 / Bronnen & beeld
Lees en kijk verder
- Microsoft — The History of Microsoft: 1987
- Microsoft — Bookshelf 1996–97 Edition
- C²DH — When the Future of Books ran on CD-ROM
- KB — Veiligstellen optische informatiedragers
Beeldverantwoording
Papieren encyclopedie versus cd-rom — Necessary Evil, publiek domein; omgezet naar WebP
Multimedia-pc — Jonatan, CC0; verkleind en omgezet naar WebP
Cd-romcollectie — Government & Heritage Library, State Library of North Carolina, CC BY 2.0; verkleind en omgezet naar WebP