Buitenbeentje B01 / 1978–1985

Bally Astrocade:
de console die code in haar beeld verstopte

Een pistoolgreep met draaiknop, vier aansluitingen, speelhaltechniek en BASIC-programma’s tussen de pixels: de Astrocade werd nooit één duidelijk product. Juist daardoor kon zij meer worden dan een gewone console.

Bally Professional Arcade met handcontroller
PROFESSIONAL ARCADEFun & Brains · 1978
WinkelintroductieApril 1978
ProcessorZilog Z80 · 1,79 MHz
Geheugen4 KB RAM · 8 KB ROM
Bediening4 poorten · 3 functies

01 / Een naam zoekt een apparaat

De Astrocade wist niet of zij speelgoed, speelhal of computer was

Nog voor er een exemplaar in de winkel lag, heette de machine Bally Home Library Computer. Bij de eerste echte levering werd dat Professional Arcade. Daarna volgden Bally Computer System en uiteindelijk Astrocade.

1977Home Library Computerbelofte
1978Professional Arcadeproduct
1981Computer Systemherstart
1982Astrocadelaatste identiteit
Een als Bally Computer System gepresenteerde Astrocade met toetsenbordoverlay
COMPUTER SYSTEMDe computerbelofte keert zichtbaar terug · 1981

Dat is meer dan een rij merknamen. Iedere nieuwe eigenaar en iedere nieuwe campagne schoof een andere mogelijkheid naar voren. De hardware bleef vrijwel dezelfde, maar het antwoord op de vraag ‘wat koop je eigenlijk?’ veranderde voortdurend. De Astrocade was al een buitenbeentje voordat zij zo heette.

02 / Van speelhal naar huiskamer

De architectuur begon niet bij de televisie, maar bij Bally en Midway

Dave Nutting Associates ontwierp voor Bally’s speldivisie Midway een krachtige beeldarchitectuur rond de Z80. Het idee was breder dan één thuisconsole: dezelfde kennis moest bruikbaar zijn voor speelhalspellen en andere videosystemen.

Bally Professional Arcade schuin van voren, met toetsenpaneel en cartridgevak
ARCADE-DNAZ80, eigen videochips en houtmotief voor thuis
SPEELHAL→EIGEN CHIPSET→HUISKAMER

Daarom voelde de machine anders dan consoles die vooral zo goedkoop mogelijk één eenvoudig beeld moesten opbouwen. De Astrocade kon kleur, meerdere geluidsstemmen en snel verplaatsbare beeldblokken leveren. De prijs was ook speelhalachtig: bij de introductie kostte het systeem ongeveer 300 dollar, aanzienlijk meer dan de Atari VCS.

03 / De console als foyer

Ook zonder cartridge stond er al een klein programmahuis klaar

Na het inschakelen verscheen geen enkel spel direct. Het ingebouwde menu gaf toegang tot Gunfight, Checkmate, het tekenprogramma Scribbling en een rekenmachine.

01

Gunfight

Een duel uit Midways speelhalverleden.

02

Checkmate

Vier spelers proberen elkaar in te sluiten.

03

Scribbling

Tekenen maakte het scherm tot materiaal.

04

Calculator

Het toetsenpaneel kreeg een serieuze taak.

De 24 toetsen aan de voorkant waren daardoor geen decoratieve computerbelofte. Ze kozen spellen en varianten, stelden aantallen spelers in en bedienden de rekenmachine. Het apparaat presenteerde software als een verzameling functies — bijna zoals een later beginscherm.

04 / Drie controllers in één hand

De handcontroller sprak drie verschillende speltalen

Bally noemde hem geen joystick, maar een ‘hand control’. De pistoolgreep had een trekker voor de wijsvinger. Bovenop stond een knop die kon kantelen als joystick én draaien als nauwkeurige paddle.

Losse Bally Professional Arcade-handcontroller met pistoolgreep, trekker en draaiknop
HAND CONTROLKantelen · draaien · afvuren
  1. 018 richtingen

    De bovenste knop kantelt als joystick.

  2. 02Analoge draaiing

    Dezelfde schacht werkt als paddle.

  3. 03Trekker

    De wijsvinger vuurt zonder de duim los te laten.

Vier poorten zaten standaard op de console. Checkmate en andere spellen konden daardoor vier mensen rond één televisie verzamelen zonder verdeelkast. De vreemde greep was geen excentriciteit om gezien te worden; zij probeerde de variatie van een speelhalbedieningspaneel in één object te vangen.

05 / Het scherm eet de computer op

Na één volledig beeld bleven zestien bytes over

De Astrocade had 4 KB RAM. Een beeld van 160 × 102 punten met twee bits per punt vraagt 4.080 bytes. Dat is bijna het gehele werkgeheugen — nog vóór een spel variabelen, stapel of tijdelijke gegevens heeft opgeslagen.

160 × 102×2 BIT=4.080 BYTE4.096 byte totaal − 4.080 byte beeld = 16 byte over
Geopende Bally Professional Arcade met toetsenpaneel, printplaat en metalen afscherming
BINNENWERKVeel beeldlogica, weinig vrije ruimte

Spellen tekenden daarom minder beeldlijnen en gebruikten routines uit de 8 KB systeem-ROM. De beperking zat niet naast de grafische kracht, maar er middenin: hoe meer scherm je opeiste, hoe minder computer er overbleef.

06 / Code tussen de pixels

Bally BASIC maakte programmatekst onzichtbaar door kleuren gelijk te schakelen

Jamie Fenton moest een taal laten draaien in een machine waarvan het scherm bijna alle RAM gebruikte. De oplossing was even onwaarschijnlijk als elegant: iedere pixel deelde zijn twee bits met het programma.

PBPBPBPBPBPBPBPB
P = PROGRAMMA · B = BEELD1.760 bytes BASIC-ruimte

Een bit bevatte programmacode, het andere bepaalde het zichtbare beeld. Door kleurenparen dezelfde kleur te geven, veranderde het codebit niets wat de kijker zag.

BASIC gebruikte bovendien 88 in plaats van 102 beeldlijnen. Zo ontstond genoeg ruimte voor programma’s die via een toetsenoverlay werden ingevoerd. De taal woonde niet achter het scherm, maar letterlijk in hetzelfde geheugen als het scherm.

07 / Programmeren zonder toetsenbord

Vier gekleurde shifts maakten van 24 toetsen een compacte programmeermachine

Een plastic overlay gaf iedere toets meerdere letters, tekens en BASIC-opdrachten. Lange woorden hoefden daardoor niet letter voor letter te worden ingevoerd: een kleurtoets plus één knop kon bijvoorbeeld direct GOTO opleveren.

24 TOETSEN
4 SHIFTKLEUREN

Niet comfortabel als een volledig toetsenbord, wel compact genoeg om de console programmeerbaar te maken.

Met een cassette-interface konden gebruikers programma’s op gewone audioband bewaren en terugladen, aanvankelijk met 300 baud. De omslachtigheid werd juist een sociaal systeem: code werd getypt uit nieuwsbrieven, verbeterd, op tape gezet en per post gedeeld.

08 / Gebruikers worden de uitgever

Toen het winkelrek klein bleef, groeide de bibliotheek op papier en cassette

Nieuwsbrief The Arcadian publiceerde listings, technische ontdekkingen en uitbreidingen. De grens tussen speler, programmeur en producent werd poreus.

TYPElisting
→
TESTeigen variant
→
DEELpapier of tape
→
PUBLICEERnieuw spel

Artillery Duel laat die omgekeerde route mooi zien. John Perkins schreef het eerst voor Bally BASIC en stuurde het naar de gebruikerswereld rond The Arcadian. De uitvoering werd zo gewaardeerd dat er later een commerciële cartridgeversie in machinetaal kwam. Niet het bedrijf voedde de gemeenschap; de gemeenschap leverde uiteindelijk een winkelproduct terug.

09 / Een console als instabiel beeldinstrument

Een storing werd materiaal voor vroege glitchkunst

In 1978 maakten Jamie Fenton, Raul Zaritsky en Dick Ainsworth Digital TV Dinner. Zij manipuleerden de Astrocade en voerden videosignalen op onverwachte manieren terug, waardoor abstracte beelden met geluid ontstonden.

VIDEO UITFEEDBACKBEELD IN

Het werk wordt nu gezien als een vroeg voorbeeld van doelbewuste glitchkunst. Dat past opmerkelijk goed bij deze machine: de Astrocade was al ontworpen als een onvaste grens tussen spel en computer. Hier werd zelfs de fout geen eindpunt, maar een nieuwe functie.

10 / De computer die eronder zou komen

ZGRASS beloofde het halve product alsnog compleet te maken

Een grote ‘add-under’ met toetsenbord, extra geheugen, opslag en een grafische programmeertaal moest de console tot volwaardige computer uitbreiden. Het ZGRASS-project ontstond rond computerkunstenaars en programmeurs in Chicago.

ASTROCADE+TOETSENBORD+GEHEUGEN+GRAFISCHE TAALBELOOFD
NIET MASSAAL UITGEBRACHT

De uitbreiding bereikte nooit de gewone markt. Er kwamen wel prototypes en afgeleide systemen, terwijl onafhankelijke makers later hun eigen geheugenmodules bouwden. Het patroon herhaalde zich: een officiële belofte bleef steken, waarna gebruikers de ontbrekende toekomst zelf probeerden te construeren.

11 / Vier namen, één rusteloze machine

De levensloop lijkt meer op een reeks herstarts dan op één productgeneratie

Iedere naam probeerde dezelfde hardware opnieuw uit te leggen.

  1. Home Library Computer

    Bally kondigt een programmeerbare huiskamermachine aan, maar de levering loopt vertraging op.

  2. Professional Arcade

    De eerste winkelmachines verschijnen met ingebouwde spellen, vier poorten en het motto ‘Fun & Brains’.

  3. Bally BASIC

    Jamie Fentons interpreter verandert het toetsenpaneel in een minimale programmeeromgeving.

  4. Digital TV Dinner

    De Astrocade wordt gebruikt als bron voor experimentele elektronische beelden.

  5. Nieuwe eigenaar

    Astrovision neemt het systeem over en presenteert het opnieuw als Bally Computer System.

  6. Astrocade

    De bekendste naam verschijnt, samen met catalogi vol bestaande en aangekondigde Videocades.

  7. De markt stort in

    Astrovision krijgt financiële problemen terwijl de Amerikaanse consolemarkt instort.

  8. De winkels verdwijnen

    De commerciële levensloop eindigt; nieuwsbrieven, tapes en uitbreidingen houden de gebruikersmachine levend.

12 / Bronnen & verder lezen

Verder kijken

Beeldverantwoording

Bally Professional Arcade met controller — Evan-Amos, CC BY-SA 3.0; verkleind en omgezet naar WebP
Bally Computer System — Artistosteles, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP
Bally Professional Arcade schuin van voren — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP
Bally-handcontroller — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP
Geopende Bally Professional Arcade — Evan-Amos, publiek domein; verkleind en omgezet naar WebP