Mislukte beloften / Aflevering 12
De netwerkcomputer zonder eigen programma’s
Waarom zou op ieder bureau een dure pc staan vol programma’s, bestanden en storingen? De netwerkcomputer zou alleen een scherm, toetsenbord, processor en verbinding nodig hebben. In 1996 leek dat een goedkope en elegante aanval op de Windows-pc.

01 / De belofte
De computer wordt weer eenvoudig
Steek hem in, meld je aan en gebruik de dienst: software, instellingen en documenten zouden vanzelf uit het netwerk komen.
Halverwege de jaren negentig was de pc volwassen, veelzijdig en ingewikkeld. Iedere machine bezat een eigen besturingssysteem, programma’s, instellingen en bestanden — en kon dus ook op zijn eigen manier vastlopen.
Bedrijven moesten honderden werkplekken afzonderlijk installeren en onderhouden. Medewerkers verwijderden bestanden, brachten virussen binnen via diskettes en gebruikten verschillende programmaversies. De aanschafprijs was maar een deel van de rekening.
De netwerkcomputer beloofde het tegenovergestelde: een eenvoudige machine zonder harde schijf en soms zelfs zonder diskette- of cd-romstation. Bij het aanzetten haalde zij systeemsoftware, toepassingen en instellingen van een server; documenten werden centraal bewaard.
Een gebruiker kon op een andere werkplek inloggen en dezelfde omgeving terugkrijgen. De beheerder installeerde een programma één keer en een defect kastje kon worden vervangen zonder eerst een persoonlijke schijf te redden.
Thuis zou een goedkope doos naast de televisie genoeg zijn voor e-mail, websites, bankzaken, spelletjes en tekstverwerking. De computer werd een aansluiting op een dienst, bijna zo eenvoudig als een telefoon.
02 / Terug naar de terminal
Een nieuw idee uit een oude computerwereld
Voordat de pc op ieder bureau stond, werkten veel mensen al via terminals die verbonden waren met een centrale computer.
Zo’n terminal had een toetsenbord en scherm, maar verrichtte zelf weinig rekenwerk. Een mainframe of minicomputer voerde de opdrachten uit en bewaarde programma’s en bestanden. Specialisten beheerden alles in een computerzaal.
De pc-revolutie keerde dat model om. Apple II, IBM PC, Macintosh en Amiga brachten rekenkracht naar bureau en huis. Gebruikers konden hun eigen software kiezen, bestanden bewaren, randapparatuur aansluiten en experimenteren zonder toestemming van een beheerder.
Die vrijheid maakte de pc aantrekkelijk, maar veroorzaakte ook de beheerchaos van de jaren negentig. Iedere werkplek werd een zelfstandig systeem dat bijgewerkt, beveiligd en gerepareerd moest worden.
Diskloze werkstations en X-terminals bestonden al. Nieuw was de verwachting dat internetstandaarden deze centrale architectuur goedkoop, merkonafhankelijk en geschikt voor iedereen zouden maken.
03 / De pc wordt te dik
Meer mogelijkheden betekenden meer onderhoud
Voorstanders spraken spottend over de fat client: een overladen machine die alles zelf wilde kunnen.
De harde schijf bevatte een besturingssysteem, stuurprogramma’s, lettertypen, hulpprogramma’s en bibliotheken waarvan programma’s afhankelijk waren. Een installatie kon onderdelen overschrijven die andere software nodig had.
In een groot kantoor liep een beheerder met diskettes of cd-roms langs bureaus. Belangrijke bestanden bleven achter op lokale schijven zonder reservekopie. Ondersteuning, stilstand, opleiding en upgrades maakten de werkelijke kosten veel hoger dan het prijskaartje.
Tegelijk werden Windows en Microsoft Office vanzelfsprekende standaarden. Wie een ander apparaat verkocht, moest rekening houden met bestanden, macro’s, printers en gewoonten die aan Windows waren verbonden.
Browser en Java boden een uitweg. Wanneer toepassingen via open netwerkstandaarden kwamen, hoefde niet iedere werkplek Windows te draaien. De netwerkcomputer werd zo ook een machtsstrijd: bleef het centrum op het bureau bij Microsoft, of verschoof het naar servers en diensten?
04 / Larry Ellison valt de pc aan
Oracle zag de database als het nieuwe middelpunt
Een wereld waarin alles via het netwerk bij een server werd opgevraagd, paste perfect bij Oracle.
Topman Larry Ellison werd de bekendste pleitbezorger. Veel gebruikers wilden volgens hem vooral informatie opzoeken, formulieren invullen, berichten lezen en een paar zakelijke toepassingen gebruiken. Waarom moest daarvoor op ieder bureau een compleet softwaremagazijn staan?
Vaak werd een prijs van ongeveer vijfhonderd dollar genoemd. Zonder harde schijf, veel geheugen of zwaar desktopbesturingssysteem zou de machine veel goedkoper zijn dan een multimedia-pc.
Dat bedrag was techniek én propaganda. Bedrijven konden werkplekken behandelen als toegangspunten; consumenten hoefden niet telkens een dure pc te vervangen.
Als programma’s in Java of de browser draaiden, werd Windows minder belangrijk. Oracle richtte Network Computer Inc. op; Sun, IBM, Netscape en Apple steunden delen van de gedachte. De netwerkcomputer was tegelijk apparaat en coalitie tegen de marktleider.
05 / Een computer als open profiel
De NC Reference Profile moest een categorie scheppen
In 1996 legde een gezamenlijk profiel minimale functies en open standaarden vast, niet één specifieke machine.
Een netwerkcomputer moest beeld, aanwijzen, tekstinvoer en geluid bieden. Belangrijker waren TCP/IP, HTTP, HTML, e-mail, beveiliging en gangbare beeld- en multimediaformaten. Apparaten van verschillende fabrikanten moesten met dezelfde diensten kunnen werken.
Java speelde een hoofdrol. Suns write once, run anywhere beloofde software die op uiteenlopende processors draaide. Een toepassing kwam van de server en werd lokaal uitgevoerd zonder aparte Windows-, Macintosh- of Unixversie.
Een fabrikant kon een zakelijke terminal bouwen en een ander een televisiekastje. ARM, PowerPC, SPARC en pc-onderdelen waren allemaal mogelijk. Zelfs “zonder harde schijf” was meer ideaal dan absoluut voorschrift.
Die flexibiliteit maakte het begrip ook vaag. Een gewone pc met browser voldeed al aan veel functies. De industrie probeerde een nieuwe categorie af te bakenen terwijl de oude haar eigenschappen begon over te nemen.
06 / Acorn en IBM bouwen de belofte
Het concept kreeg verschillende gezichten
Zuinige ARM-processors en een compact besturingssysteem maakten Acorn een logische bouwer.
De Acorn Network Computer, later NetStation, verscheen in 1996 met een ARM-processor en NCOS, gebaseerd op RISC OS. Zij startte software uit ROM en bereikte toepassingen via het netwerk. Geen harde schijf betekende stilte, lage kosten en minder mogelijkheden om de machine te ontregelen.
IBM presenteerde in september 1996 de Network Station en noemde die in zijn jaarverslag de eerste netwerkcomputer. Het apparaat kon aan AS/400-, mainframe- en andere bedrijfsomgevingen worden gekoppeld.
Daar ontstond het verschil tussen droom en markt. In toekomstbeelden was dit de goedkope computer voor miljoenen gezinnen. De overtuigendste toepassingen lagen bij banken, overheden, winkels en administraties met voorspelbare taken.
Een baliemedewerker had weinig behoefte aan een cd-romspeler of eigen software. Een thuisgebruiker wilde juist experimenteren, spellen installeren, foto’s bewaren en nieuwe apparatuur aansluiten. Eenvoud voor de beheerder voelde al snel als beperking voor de gebruiker.
07 / Sun geeft Java een eigen computer
De JavaStation wilde Windows overbodig maken
Sun koppelde zijn programmeertaal het duidelijkst aan een machine zonder harde schijf, diskette of cd-rom.
De commerciële JavaStation gebruikte een microSPARC-processor; JavaOS, toepassingen en gebruikersgegevens kwamen van een server. HotJava fungeerde als browser en toegangspoort.

Programma’s hoefden niet voortdurend op de server te draaien. Zij werden opgehaald en lokaal als Java-software uitgevoerd. Zo hield de beheerder controle terwijl de werkplek eigen rekenkracht gebruikte.
In werkelijkheid voelden Java-toepassingen vaak trager en minder afgewerkt dan Windows-software. Bibliotheken veranderden snel en “overal draaien” betekende niet altijd overal hetzelfde gedrag.
De eenvoudige werkplek verplaatste bovendien ingewikkeldheid naar de machinekamer. Servers, netwerk, softwaredistributie en beheer moesten allemaal aanwezig zijn. Het kastje was goedkoop; de complete omgeving niet vanzelfsprekend.
08 / Waar hij wél werkte
Voorspelbare taken pasten beter dan persoonlijke vrijheid
Bij balies, callcenters, banken en magazijnen konden centrale opslag en onveranderlijke werkplekken echte voordelen bieden.
De Roads and Traffic Authority van New South Wales plaatste in 1997 honderden JavaStations bij kantoren voor rijbewijzen en voertuigregistratie. Medewerkers voerden duidelijk omschreven handelingen uit; lokale softwarevrijheid voegde weinig toe.
Maar deze markt had al terminals, Unix-werkstations en later thin clients. De netwerkcomputer moest niet alleen bewijzen dat centraal beheer werkte, maar dat browser, Java en nieuwe standaarden beter waren dan bestaande oplossingen.
De zakelijk bruikbare variant verloor daardoor het revolutionaire karakter. In plaats van een universele computer voor iedere internetgebruiker werd zij een moderne terminal voor één organisatie.
Thuis ontbrak een professionele server terwijl één pc een brief, spel, scanner en digitale camera moest ondersteunen. De netwerkcomputer was het sterkst waar “persoonlijk” nauwelijks nodig was — een goede niche, maar geen vervanging voor de pc-industrie.
09 / Alles rust op het netwerk
In 1996 was verbinding nog geen vanzelfsprekendheid
De goedkoopste onderdelen waren juist weggelaten op het moment dat het alternatief nog piepte voordat het contact maakte.
Op kantoor kon een lokaal netwerk permanent beschikbaar zijn. Thuis liep internet meestal via modem en telefoonlijn. De gebruiker moest inbellen, wachten en vaak per minuut betalen. Viel de lijn weg, dan verdween mogelijk de hele werkomgeving.
Een pc werkte offline door: programma’s en documenten stonden op de harde schijf. De netwerkcomputer maakte het apparaat goedkoper door precies dat vangnet weg te laten.
Webtoepassingen waren nog eenvoudig. Java-applets beloofden interactie, maar waren traag, geheugenhongerig en gevoelig voor compatibiliteits- en beveiligingsproblemen. Printers, scanners en camera’s kwamen vooral met Windows- of Macintosh-stuurprogramma’s.
Serveruitval trof alle werkplekken tegelijk; een trage verbinding maakte iedere machine traag. De belofte behandelde het netwerk als elektriciteit: altijd aanwezig, snel genoeg en onzichtbaar. De werkelijkheid was daar nog ver van verwijderd.
10 / Waarom de belofte mislukte
Goedkope hardware maakte nog geen goedkope omgeving
De netwerkcomputer loste een echt beheerprobleem op, maar vroeg dat verbindingen, programma’s en gewoonten tegelijk veranderden.
Het netwerk was te langzaam en kwetsbaar. Vooral thuis maakte inbellen voortdurende serverafhankelijkheid onpraktisch.
De toepassingen waren niet klaar. Browsers en Java vervingen Office, grafische pakketten en andere vertrouwde software niet overtuigend.
De lage prijs was onvolledig. Bedrijven moesten servers, capaciteit, beheerprogramma’s en maatwerk aanschaffen.
De pc werd goedkoper. Harde schijven en geheugen daalden snel in prijs, terwijl Windows-machines hun compatibiliteit behielden.
Gebruikers wilden vrijheid. Installeren, bewaren, spelen en randapparatuur aansluiten hoorden bij het nut en plezier van een persoonlijke computer.
De categorie bleef vaag. NC, NetPC, JavaStation, Network Station, internetapparaat en thin client boden verschillende hoeveelheden lokale opslag en rekenkracht. Er ontstond geen helder massaproduct.
11 / De pc leert van zijn uitdager
Microsoft behield Windows en nam het beheer over
De NetPC leek op een netwerkcomputer, maar bleef compatibel met bestaande Windows-software en infrastructuur.
De in 1997 gepubliceerde specificatie beschreef een compacte, afgesloten zakelijke machine met nadruk op centraal beheer. Microsofts Zero Administration liet beheerders software en instellingen via het netwerk controleren en kon gebruikers verhinderen zelf wijzigingen aan te brengen.
Microsoft maakte zo het probleem los van Oracles oplossing. Een organisatie hoefde de pc niet af te schaffen om hem beheersbaar te maken.
Windows Terminal Server, Citrix en gespecialiseerde thin clients sloten beter aan op bestaande bedrijfssoftware. Ondertussen kregen pc’s serverprofielen, gedeelde schijven, installatie op afstand, automatische updates, webmail en online agenda’s.
De kritiek op de pc was niet onjuist. De industrie verwerkte haar zonder het vertrouwde platform op te geven. Het radicale apparaat verloor van de hybride: een gewone pc die achter de schermen steeds meer als netwerkcomputer werkte.
12 / Wat ervan overbleef
De netwerkcomputer keerde terug met lokale opslag
Breedband, krachtige webtoepassingen, cloudopslag en software-as-a-service maakten de visie normaal — maar pas nadat het apparaat een lokale reddingsboei kreeg.

- BELOFTEEenvoudige toegang tot het netwerk
Geen lokale programma’s of bestanden: aanmelden is genoeg voor overal dezelfde werkplek.
- DOORBRAAKCentraal beheer en open standaarden
Browser, Java en netwerkprotocollen moesten hardware en Windows minder belangrijk maken.
- REMVerbinding en software waren niet klaar
Traag internet, zwakke webtoepassingen, ontbrekende compatibiliteit en serverkosten hielden de pc op zijn plaats.
- ERFENISDe cloudcomputer met vangnet
Chromebooks, SaaS en cloudopslag realiseerden veel van de visie, maar bewaren genoeg lokaal om bruikbaar te blijven.
De netwerkcomputer mislukte niet omdat alles lokaal moest blijven. Hij mislukte omdat hij het lokale deel te vroeg helemaal wilde verwijderen.
13 / Bronnen & beeld
Lees en kijk verder
- IBM — Annual Report 1996
- IBM — IBM Network Station
- IBM Redbooks — IBM Network Station: Use and Administration
- Acorn Computers — Network Computer en NCOS
- Wired — Hey! A Network Computer
- Microsoft — NetPC Reference Specification
- Google — Chromebook turns 10
Beeldverantwoording
Acorn NetStation — Flibble, CC BY-SA 3.0; verkleind en omgezet naar WebP
Sun JavaStation — Adrian Cockcroft, CC BY-SA 4.0; verkleind en omgezet naar WebP
Samsung Chromebook — Closari, CC BY 2.0; verkleind en omgezet naar WebP