Randapparatuur 10
De vreemdste randapparatuur:
toen de computer het bureau verliet
Sommige accessoires gaven de computer een stem. Andere overhandigden hem een pen, een pistool, een muziekklavier — of de bediening van de huiskamerverlichting. Dit is het rariteitenkabinet van apparaten die weigerden gewone computerhardware te zijn.
01 / De machine ontsnapt
Het vreemdste accessoire onthulde vaak het grootste idee
Een printer, diskdrive of monitor had een duidelijke taak. De buitenbeentjes stelden een grotere vraag: kon een homecomputer praten, zijn eigenaar herkennen, op de vloer tekenen, als synthesizer spelen of het huis bedienen?
Veel antwoorden waren tegelijk vernuftig en onhandig. Ze vroegen bijzondere software, zorgvuldige afstelling en een vrije uitbreidingspoort. In één demonstratie konden ze schitterend werken en daarna nauwelijks nog iets te doen bieden. Hun zeldzaamheid maakt ze achteraf bijna komisch, maar het waren serieuze pogingen om te ontdekken wat personal computing betekende voordat de industrie de vertrouwde categorieën had vastgelegd.
02 / De TI-99/4A vindt zijn stem
Een kastje naast de computer maakte synthetische spraak tot huiskamerspektakel
Texas Instruments verkocht een Speech Synthesizer voor de uitbreidingsconnector van de TI-99/4 en 4A. Software kon een woordenschat met compact opgeslagen spraakgegevens aanspreken en herkenbare woorden via de televisie laten horen.
De techniek gebruikte linear predictive coding: in plaats van gewone opnamen af te spelen, werden parameters bewaard die de menselijke spraakorganen nabootsten. Dat spaarde geheugen, maar gaf de uitkomst haar metalen klank. Educatieve programma's en spellen met spraak lieten de computer griezelig levend klinken. Woordenschat en softwareondersteuning bleven echter beperkt; een machine een stem geven was eenvoudiger dan hem iets nuttigs laten zeggen.
03 / De microfoon die jou moest leren kennen
Voice Master beloofde stemherkenning, sampling en geluid in één accessoire
Covox verkocht versies van de Voice Master voor verschillende homecomputers. Via een microfoon en interface kon software geluid digitaliseren en gesproken commando's vergelijken met patronen die de gebruiker had aangeleerd.
Dit was geen modern taalbegrip. Het systeem herkende een kleine verzameling uitingen door hun akoestische vorm te vergelijken; kamer, microfoonafstand en spreekstijl telden dus mee. Een woord meerdere keren inspreken hielp een sjabloon vastleggen. Dezelfde hardware kon korte geluiden opnemen en spraak- of muziekexperimenten ondersteunen. De homecomputer werd een audiolaboratorium, maar wel een waarin een commando opnieuw zeggen vaak minder handig was dan op een toets drukken.
04 / Een schildpad tekent op de vloer
Logo-commando's veranderden in wielbewegingen en inktsporen
Vloerschildpadden als de Valiant Turtle waren kleine mobiele robots die op onderwijscomputers konden worden aangesloten. Laat de schildpad vooruitgaan, draaien en zijn pen neerzetten, en onder hem verscheen meetkunde op een vel papier.
Het idee kwam uit Logo's ‘turtle geometry’: leerlingen beschreven beweging vanuit het standpunt van de robot in plaats van vooraf voltooide coördinaten te tekenen. Een vierkant werd vier herhalingen van vooruit en negentig graden draaien. Fouten waren fysiek zichtbaar als een gat, overlap of scheve veelhoek op de vloer. De robot maakte een abstracte procedure tastbaar, maar prijs, benodigde ruimte en mechanisch onderhoud hielden hem veel zeldzamer dan de schildpadcursor op het scherm.
05 / Schieten op de beeldstraal
Een lichtpistool vuurde niet op een voorwerp, maar mat licht van de beeldbuis
Bij het overhalen van de trekker toonde software kort heldere doelvlakken of gebruikte zij het scanpatroon van de televisie. Een lichtsensor in de loop merkte wanneer het relevante licht de aangewezen plek bereikte.
Producten als Trojans Light Phazer brachten schietspellen naar ZX Spectrum, Commodore 64 en Amstrad CPC; Atari's XG-1 diende de 8-bitfamilie en het XE Game System. Nauwkeurigheid hing af van helderheid, timing, afstand en een traditionele beeldbuis. Moderne platte schermen bouwen beelden anders op en bufferen ze, waardoor veel oorspronkelijke lichtpistolen daarop niet meer werken. De controller was onlosmakelijk verbonden met de natuurkunde van zijn scherm.
06 / De homecomputer wordt een instrument
Muzikale randapparatuur ging veel verder dan drie stemmen via de televisie
Het AlphaSyntauri-systeem combineerde een Apple II met muziekkaarten, software en een pianoklavier. Noten werden gegevens die konden worden bewerkt, gelaagd en uitgevoerd.
Voor de Commodore 64 voegde de Sound Expander Yamaha-FM-synthese toe en kon een extern klavier worden aangesloten. MIDI-interfaces verbonden andere computers met steeds verder gestandaardiseerde elektronische instrumenten. Deze systemen vervaagden de grens tussen randapparaat en werkstation: de computer zette gebeurtenissen in een reeks, terwijl speciale geluidshardware de klank maakte. Ze konden indrukwekkend zijn, maar de complete opstelling kostte meer, nam ruimte in en was afhankelijk van software die precies die hardware begreep.
07 / Plastic balkjes gehoorzamen BASIC
Bouwsystemen veranderden programma's in kranen, slagbomen en minifabrieken
Interfaces voor systemen als Fischertechnik en LEGO verbonden motoren, lampjes en schakelaars met computers thuis en op school. Een programma kon een sensor lezen, een motor starten en hem op het juiste moment stoppen.
Het resultaat was physical computing lang voordat die term modieus werd. Kinderen leerden lussen en voorwaarden door mechanismen te laten doen wat zij wilden. Een motor vroeg echter meer stroom dan een computerpoort veilig kon leveren, dus de interface moest signalen scheiden en versterken. Software, interface, kabels, sensoren en model moesten allemaal overeenstemmen — een prachtige les in systeemdenken en een aanzienlijke berg onderdelen om kwijt te raken.
08 / De computer schakelt het huis
Huisautomatisering begon met commando's die zich in de netbedrading verstopten
Via X-10-interfaces konden computers insteekmodules en schakelaars aanspreken door stuursignalen over het elektriciteitsnet te sturen. Programma's konden bij zonsondergang lampen aanzetten of een leeg huis bewoond laten lijken.
De droom klinkt bekend: één centrale machine zou comfort, beveiliging en energie regelen. De werkelijkheid bestond uit huiscodes, apparaatnummers en signalen die niet altijd goed tussen stroomgroepen reisden. Apparaten konden storing veroorzaken en een computer laten draaien om een lamp te bedienen was nauwelijks moeiteloos. Toch liepen deze systemen vooruit op het slimme huis — zonder cloudaccount, maar met het automatiseringsschema op cassette of diskette.
09 / Atari leest je voorhoofd
MindLink klonk als telepathie, maar volgde in werkelijkheid spiersignalen
Atari's nooit uitgebrachte MindLink gebruikte een hoofdband om kleine voorhoofdbewegingen waar te nemen en in controllerinvoer te vertalen. De futuristische taal van gedachtenbesturing verborg een vorm van myo-elektrische waarneming.
Een spelobject bewegen door gezichtsspieren aan te spannen bleek vermoeiend en lastig af te stellen. Prototypes en speciaal geschreven spellen bleven bewaard, maar het product dat voor het midden van de jaren tachtig was gepland werd nooit gewone winkelwaar. MindLink blijft onweerstaanbaar omdat de mislukking zo fantasierijk was. Het mikte voorbij knoppen en poken op een intieme verbinding tussen lichaam en spel — een idee dat latere oogvolgers, spiersensoren en brein-computerexperimenten met betere techniek blijven bezoeken.
10 / Te specifiek om gewoon te worden
De meeste vreemde randapparaten strandden waar mogelijkheid herhaling ontmoette
Een spectaculaire demonstratie verkocht een idee. Dagelijks gebruik vroeg betrouwbare hardware, voldoende software, een bereikbare prijs en een taak die ook na het verdwijnen van de nieuwigheid herhaald moest worden.
De winnaars verdwenen niet altijd; hun functies verhuisden. Spraaksynthese werd onderdeel van besturingssystemen, muziekhardware werd software-instrument, tekenrobots werden onderwijsrobotica en huisautomatisering keerde terug via draadloze netwerken. De buitenkant veranderde, maar de ambitie bleef. Deze buitenbeentjes zijn belangrijk omdat zij de homecomputer niet als voltooid product zagen, maar als algemene machine die op een voldoende vreemd idee wachtte.
11 / Het rariteitenkabinet door de tijd
Van synthetische stem naar onzichtbare sensor
De vreemdste accessoires waren vaak vroege, onhandige versies van techniek die we nu normaal vinden.
Computers praten
Spraakchips en modules veranderen compacte stemmodellen in hoorbare woorden.
Digitaal optreden
AlphaSyntauri maakt de Apple II het middelpunt van een bespeelbaar elektronisch instrument.
De schildpad rolt
Logo-gestuurde robots tekenen procedures als lijnen op papier.
Licht, stem en spier
Pistolen, microfoons en MindLink zoeken nieuwe manieren om software te besturen.
Het fysieke klaslokaal
Bouwsystemen en interfaces koppelen programma's aan sensoren en motoren.
Vreemd wordt gewoon
Spraak, robotica, slimme huizen en lichamelijke invoer keren verfijnd terug.
12 / Bronnen en verder lezen
Ontdek meer
- TI-99/4A — overzicht van de spraaksynthesizer
- Antic — recensie van de Covox Voice Master Jr.
- Centre for Computing History — Valiant Turtle
- Lichtpistool — werking en geschiedenis
- Geluidskaarten voor de Apple II — AlphaSyntauri
- Atari Museum — The Atari MindLink System
Beeldverantwoording
Rariteitenconsole en diagrammen van spraak, robot, licht, muziek, besturing en sensoren — oorspronkelijk redactioneel ontwerp